A?Ai?? KA?MBETLER

A?Ai?? KA?MBETLER

A?Ai?? KA?MBETLER ERZURUM ai??i??un A?Ai?? kAi??ymetli tarihi tA?rbesini sAi??yleyen bir addAi??r. Esasen bu alanda dAi??rt kA?mbet mevcuttur. Birinci kA?mbetin yanAi??nda kare gAi??vdeli, A?zeri Ai??apraz tonozla Ai??rtA?lA? dAi??rdA?ncA? bir kA?mbet daha vardAi??r. Halk bunu mescide benzettiAYi iAi??in kA?mbet kabul etmeyerek (A?Ai?? kA?mbetler) demiAYtir. KA?mbetlerin dAi??rdA?nA?nde A?zerinde kitabeleri yoktur. Ai??Ai??lerinde mezar ve sandukalar da yok olmuAYtur. TA?rbelerde erkek, kadAi??n kaAi?? kiAYinin gAi??mA?lA? olduklarAi?? da bilinmemektedir. Anonim olan bu kA?mbetleri en bA?yA?AYA?nden baAYlayarak gAi??relim:

Emir Sultan KA?mbeti

  1. EMAi??R SALTUK KA?MBETAi??

KA?mbetin A?zerinde yapAi??m kitabesi olmadAi??AYAi??ndan kim tarafAi??ndan ve ne zaman yapAi??ldAi??AYAi?? kesin olarak bilinmemektedir. Ancak kA?mbetin XIII. YA?zyAi??lAi??n ikinci yarAi??sAi??nda yapAi??lmAi??AY olduAYu ve tA?rbenin Saltuklu Atabeylerinden Ai??zzeddin Saltukai??i??a ait olduAYu kabul edilmektedir. Emir Saltuk KA?mbeti sekizgen gAi??vdeli ve iki katlAi??dAi??r. Ai??Ai??ten kubbe, dAi??AYtan hafif AYiAYkin kubbe AYeklinde bir Ai??rtA?ye sahiptir. DikdAi??rtgen planlAi?? alt kat cenazelik bAi??lA?mA? A?zerinde yA?kselen sekizgen gAi??vde A?Ai??gen alAi??nlAi??klarla kesilmiAY, A?zeri kubbe eteAYine kadar silindirik olarak tamamlanmAi??AYtAi??r. Kubbenin sekiz yA?zA? de dAi??AYtan ayni dA?zenlemeye sahiptir. KA?mbetin kuzeye aAi??Ai??lan giriAY kapAi??sAi?? dA?z atkAi?? taAYlAi??, kemer kavsarasAi?? altAi?? kAi??AYeli yAi??ldAi??zlarAi??n oluAYturduAYu dairesel bezemeler ile sA?slA?dA?r.

Emir Saltuk KA?mbeti beyaz, kAi??rmAi??zAi?? ve gri renkli muntazam kesme taAYlarla yapAi??lmAi??AYtAi??r. Renkli taAYlar yapAi??ya ayrAi?? bir A?henk katmAi??AYtAi??r. KA?mbetin sekiz yA?zA?nde, ortalarAi??nda zarif baAYlAi??klAi?? birer sA?tun bulunan eAY kemerli pencereler vardAi??r. Pencereler kalAi??n, kAi??sa tutulmuAY, bir paye ile ikiz AYekle dAi??nA?AYtA?rA?lmA?AYtA?r. Pencerelerin A?stleri yarAi??m daire AYeklinde kemerle sAi??nAi??rlAi?? olup, sAi??ve ve kemerleri dAi??AYtan dolanan kalAi??n bir profilli silme, pencere tabanAi??nda yataya dAi??nA?AYerek gAi??vdeyi Ai??epeAi??evre sarmaktadAi??r. KA?mbetin dAi??rt yAi??ne bakan ve iAi??erinin aydAi??nlanmasAi??nAi?? saAYlayan pencereleri dAi??AYAi??ndakiler saAYAi??r pencere olup simetrik gAi??rA?nA?mA? saAYlamak maksadAi??yla yapAi??lmAi??AYtAi??r. Bu pencereler iAi??eri kAi??sAi??mdan taAYla Ai??rA?lmA?AYtA?r. A?Ai??gen alAi??nlAi??klar ile tamamlanan cepheden sonra silindirik kubbe kasnaAYAi?? beAY sAi??ra taAYla yapAi??lmAi??AYtAi??r. Kubbe kasnaAYAi??nAi??n sekizgen gAi??vdenin kAi??AYelerine gelen yerlerde mihrap AYeklinde iAi??eriye doAYru oyulmuAY A?Ai??gen AYeklinde sekiz adet mihrabiye yapAi??lmAi??AYtAi??r. Bu niAYlerin her birinde farklAi?? bezeme uygulanmAi??AYtAi??r. Bunlar birbirine sarAi??lmAi??AY iki ejder, kanatlarAi?? aAi??Ai??k kartal, tavAYan, boAYa, Ai??iAi??ek ve yaprak figA?rleridir. AyrAi??ca baAYlarAi??nAi?? birbirine Ai??evirmiAY kartal baAYlAi??, aslan vA?cutlu iki hurafe mahluk (grifon) iAYlenmiAYtir.

Kubbenin saAi??ak eteAYinde A?Ai?? silme halinde ve bilezik AYeklinde sA?s vardAi??r. KA?mbetin kA?lahAi?? alAi??AYAi??lmAi??AY konik gAi??rA?ntA?nA?n dAi??AYAi??nda, kubbe Ai??lAi??A?lerine daha yakAi??n gAi??rA?nA?mdedir. A?zeri taAY tepelikle son bulmaktadAi??r.

Emir Saltuk KA?mbetine dA?z zemin seviyesinden girilmektedir. Ai??Ai?? mekan sekizgen planlAi?? olarak dA?zenlenmiAYtir. YukarAi??da belirtildiAYi gibi iAi?? mekan dAi??rt ana yAi??nde aAi??Ai??lan ikiz mazgal pencereler ile aydAi??nlatAi??lmaktadAi??r. KA?mbet iAi??ten oldukAi??a geniAY ve yA?ksek bir kubbe ile Ai??rtA?lA?dA?r. KA?mbetin cenazeliAYine iAi??eriden girilmektedir. Zeminden beAY basamakla inildikten sonra kA?Ai??A?k sivri kemerli bir giriAYle cenazelik bAi??lA?mene ulaAYAi??lAi??r. Bu uygulama ile kA?mbet dAi??nemi iAi??erisinde tek Ai??rnektir. DiAYer Erzurum kA?mbetlerinde cenazelik bAi??lA?mA? giriAYler dAi??AYarAi??dandAi??r. Cenazelik bAi??lA?mA?nde pencere yoktur ve A?zeri beAYik tonozla Ai??rtA?lmA?AY olup, iAi??erisinde mezar ya da sanduka bulunmamaktadAi??r.

A?Ai?? kA?mbetler on iki yA?zlA? kA?mbet

2- Ai??KAi??NCAi?? KA?MBET (on iki yA?zlA? kA?mbet)

Emir Saltuk kA?mbetinin gA?ney doAYusunda bulunan kA?mbettir. KA?mbetin A?zerinde kitabesi yoktur. Bu nedenle kesin yapAi??lAi??AY tarihi belirlenememiAYtir. AraAYtAi??rmacAi??lar yapAi??lAi??AY Ai??zelliklerinden dolayAi?? XIV. YA?zyAi??la tarihlendirilmesini uygun gAi??rmA?AYlerdir. Erzurum GA?mA?AYlA? KA?mbet ve KaranlAi??k KA?mbet ile ayni mimari A?slup ve sA?slemelere sahip olduAYundan H.710/.1310 yAi??llarAi??nda yapAi??ldAi??AYAi?? sAi??ylenebilir. KA?mbet, dAi??AYtan onikigen, iAi??ten silindirik planlAi?? ve iki katlAi?? olup, iAi??ten kubbe dAi??AYtan konik kA?lahlAi??dAi??r. Kare cenazelik bAi??lA?mA? A?zerine onikigene uygun olarak yA?kselen gAi??vde sivri kemerlerle kuAYatAi??lmAi??AYtAi??r. Kemerler ikiz sA?tuncelere oturmaktadAi??r.

KA?mbet kuzeye ve gA?neye aAi??Ai??lan mukarnas kavsaralAi??, kAi??AYelerde sA?tunceleri bulunan iki pencere ile aydAi??nlanAi??r. KA?mbetin giriAYi batAi?? yAi??nde olup, dA?z atkAi?? taAYlAi??, beAY sAi??ra mukarnaslAi?? kavsarayla Ai??rtA?lmA?AY, yA?ksek bir sivri kemere sahiptir. Sivri kemerin A?zerine sarAi?? renkli kitabe taAYAi?? konulmasAi??na raAYmen A?zeri yazAi??lmamAi??AYtAi??r. KapAi??sAi?? yA?ksekte kalan kA?mbetin merdivenleri yAi??kAi??lmAi??AYtAi??r. Kemerin A?st kAi??smAi??nda kA?lah altAi??nda kAi??rmAi??zAi?? renkli taAYla altAi??genlerin kesiAYmesi ile oluAYan sonsuzluk prensibi iAi??erisinde geometrik kuAYak bA?tA?n gAi??vdeyi dolanmaktadAi??r. KA?lah dAi??AYa taAYAi??rAi??lmAi??AY, dA?z bir silmeden sonra konik olarak AYekillenmiAYtir.

KA?mbet gAi??vdesi iAi??ten silindiriktir. GA?neydeki pencere, dikdAi??rtgen olup A?st kAi??smAi??nda istiridye niAYi ile AYekillenen bir mihrap oluAYturulmuAYtur. Cenazelik bAi??lA?mA? giriAYi kuzeyde kA?Ai??A?k derin bir niAY AYeklinde dA?zenlenmiAYtir. KA?mbetin iAi??inde ve dAi??AYAi??nda kesme taAY malzeme kullanAi??lmAi??AYtAi??r.

A?Ai?? kA?mbetler Silindirik GAi??vdeli KA?mbet

3- A?Ai??A?NCA? KA?MBET (silindirik gAi??vdeli kA?mbet)

Ai??kinci kA?mbetin gA?neybatAi??sAi??ndadAi??r. KA?mbetin yapAi??lAi??AY tarihi ve kime ait olduAYu bilinmemektedir. YapAi??lAi??AY Ai??zellikleri bakAi??mAi??ndan XIV. YA?zyAi??lAi??n baAYlarAi??na uygun dA?AYmektedir. KA?mbet silindirik gAi??vdeli, tek katlAi??, A?zeri iAi??ten kubbe, dAi??AYtan konik kA?lahla Ai??rtA?lmA?AYtA?r. Bu kA?mbetin cenazeliAYi olmadAi??AYAi?? iAi??in cenazeliAYi olan kA?mbetlerde olduAYu gibi dAi??AYtan dAi??rt kAi??AYelerinde Ai??Ai??kAi??k ve dAi??AYarAi??ya taAYkAi??n deAYildir. Ai??Ai??ten ve dAi??AYtan silindirik olan kA?mbetin Ai??apAi?? 7.94 metredir. KA?mbetin gAi??vdesi 12 sivri kemer profili ile Ai??evrelenmiAYtir. Kuzeye aAi??Ai??lan kapAi??sAi?? ve eAYit bA?yA?klA?kteki dAi??rt penceresi basAi??k ve sivri kemerli olarak dA?zenlenmiAYtir. KA?mbetin gAi??vdesi A?st kAi??sAi??mda burmalAi?? silme ile Ai??evrelenmiAY, bunun A?zerinde de fisto bordur yer almAi??AYtAi??r. KA?lahAi??n birleAYtiAYi noktada Ai??am kozalaAYAi?? motifi kullanAi??lmAi??AYtAi??r. KA?lah A?zerinde herhangi bir bezeme gAi??rA?lmemekte, kA?lah taAY tepelikle son bulmaktadAi??r.

KA?mbetin mihrabAi?? A?Ai?? sAi??ra mukarnaslAi?? olarak dA?zenlemiAY ve dikdAi??rtgen Ai??erAi??eve iAi??ine alAi??nmAi??AYtAi??r. KA?mbet kesme taAY malzeme ile yapAi??lmAi??AYtAi??r ve zemini de taAY dAi??AYemedir. Bu kA?mbetin cenazelik katAi?? olmadAi??AYAi?? gibi iAi??inde sanduka veya mezar yoktur.

A?Ai?? KA?mbetler Kare gAi??vdeli KA?mbet

4- DAi??RDA?NCA? KA?MBET (Kare gAi??vdeli kA?mbet)

KA?mbetin yapAi??lAi??AY tarihi ve kimin yaptAi??rdAi??AYAi?? bilinmemektedir. YapAi??lAi??AY Ai??zellikleri bakAi??mAi??ndan XIII. YA?zyAi??lda yapAi??lmAi??AY olduAYu uygun dA?AYA?nA?lmektedir. KA?mbet kare gAi??vdeli, iki katlAi??dAi??r ve A?zeri Ai??apraz tonoz ile Ai??rtA?lmA?AYtA?r. KA?mbetin iAi?? kAi??smAi?? 3.19 x 3.19 m. boyutlarAi??nda olup, A?zeri iAi??ten Ai??apraz tonoz, dAi??AYtan eAYimli kare pramit AYeklinde taAY kA?lahla Ai??rtA?lmA?AY ve taAY alemle son bulmuAYtur. KA?mbetin kuzeyde giriAY kapAi??sAi??nAi?? iki kademeli bir silme dolanmaktadAi??r. KA?mbetin doAYusuna bir pencere aAi??Ai??lmAi??AY , gA?ney duvarAi??na istiridye kavsaralAi?? bir mihrap niAYi yerleAYtirilmiAYtir. Cenazelik bAi??lA?mA?nA?n giriAYi doAYudan olup, kA?Ai??A?k bir kapAi??sAi?? vardAi??r. Cenazelikte sanduka veya mezar bulunmamaktadAi??r. Kesme taAY malzemeden yapAi??lmAi??AY olan kA?mbet sade ve kA?Ai??A?k Ai??lAi??A?lerde olup A?zerinde hiAi??bir bezeme yoktur.


Bibliyografya

A.Az. Beygu, Erzurum Tarihi, AnAi??tlarAi??, Kitabeleri ai??i?? 1939

Ai??.H. KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi ai??i?? 1960

H. GA?ndoAYdu, A.A.Baykan, M.Arslan Sanat Tarihi AAi??Ai??sAi??ndan Erzurum

H.YurttaAY, H.Ai??zkan, Z.KAi??AYklA? vd. YollarAi??n, SularAi??n ve SanatAi??n BuluAYtuAYu Azehir Erzurum – 2008

 

 

Yan taraf