TORTUM Ai??LAi??ESAi??

TORTUM Ai??LAi??ESAi??

Tortum Ai??lAi??esi Erzurumai??i??un kuzeyinde olup Erzurumai??i??a 52 kilometre mesafededir. YA?zAi??lAi??A?mA? 1467 km2 dir. Erzurum ili Oltu, Pasinler, Narman, Ai??spir, Yusufeli ve Uzundere ilAi??eleri ile Ai??evrilidir. Dar ve uzun bir vadi A?zerine kurulan ilAi??enin arazi yapAi??sAi?? oldukAi??a daAYlAi??k ve kAi??rAi??ktAi??r. Ai??lAi??enin denizden yA?ksekliAYi 1650 m. dir. DaAYlAi??k bir arazi yapAi??sAi??na sahip olmasAi??na raAYmen Tortum Ai??ayAi?? Ai??evresinde kurulan kAi??yleriyle vadi iAi??indeki cenneti andAi??rAi??r. Ai??nemli iki sAi??radaAYAi?? vardAi??r. Bunlardan birisi Tortum Ai??ayAi?? vadisinin doAYusunda uzanan ortalama 3000 metre yA?ksekliAYinde olan AkdaAY ve Mescit DaAYAi??’dAi??r. Tortum, bu gA?nkA? ilAi??e merkezine 12 km. mesafede bulunan, gA?zel bir vadi iAi??inde ve tarihi bir kalesi bulunan Tortum Ai??ayAi?? yakAi??nAi??nda ki Tortumkale kAi??yA?nA?n bulunduAYu yerdir. Tortum Ai??lAi??e Merkezi (Nihah) olan YeAYildere Mahallesi 3-7 kilometre mesafede bulunan SAi??AYA?tlA?, BahAi??eli, Kaledibi, Konak mahalleleri ile birleAYerek Belediye sAi??nAi??rlarAi??nAi?? teAYkil etmektedir.

Tortum Belediyesi 1927 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur. Tespit edebildiAYimiz Belediye BaAYkanlarAi??;

  1. Dursun Tosun 1968-1972
  2. Raif Akbulut 1972-1977
  3. Mehmet Toraman 1977-1980, 1984-1989, 1999-2004 (A?Ai?? dAi??nem)
  4. SA?leyman Ai??zler 1989-1994, 1994-1999 (Ai??ki dAi??nem)
  5. Hasan Ai??akmak 2004- 2009, 2009- 2014 ( iki dAi??nem)

Tortum ismi kaynaklarda; “Tortomi”, “Tai??i??ortoai??i??m”, “Tortoman”, “Tartum” AYeklinde benzer ama farklAi?? yazAi??lAi??AYlarda gAi??ze Ai??arpmaktadAi??r. Kelimenin kAi??kA? “Tor”ai??i??dur. Bu da Saka TA?rklerinin Taok boyuna baAYlAi?? Tor kabilesinden, onlarAi??n yerleAYtikleri bAi??lge ve kasaba / kale adAi?? olarak gA?nA?mA?ze kadar varlAi??AYAi??nAi?? sA?rdA?rebilmiAYtir.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda KafkaslarAi?? aAYAi??p gelen akAi??ncAi?? Saka TA?rkleri, AsurlularAi?? yenerek KA?r, Aras, Ai??oruh ve Karasu boylarAi??na yayAi??lmAi??AYlar, Saka kabileleri yerleAYtikleri yerlere kendi boy isimlerini vermiAYlerdir. YukarAi?? KA?r boylarAi??nda ai???Gogarai???lar, Aras Nehri boylarAi??nda ai???Phasianlarai???, Karasu boylarAi??nda ai???Khalyblarai???, Tortum-Oltu-Narman ai??i?? Azenkaya-Olur ai??i?? Yusufeli bAi??lgesine ai???Taoklarai???, Ai??oruh Nehri boylarAi??nda ai???Saspirai???ler yerleAYmiAY ve bu yerlere isimlerini vermiAYlerdir.

Tortum bAi??lgesi, M.Ai??.626 yAi??llarAi??nda Med (Ai??ran) Ai??mparatorluAYunun Saka hakimiyetine son vermesi ile Medai??i??lere tabi olmuAYtur. Medai??i??lerden sonra Persai??i??lerin hakimiyeti baAYlamAi??AYtAi??r. M.Ai??. 140 yAi??llarAi??nda bir devlet kuran Partlar (BA?yA?k ArsaklAi??lar) ile M.Ai??. 65 yAi??llarAi??nda DoAYu Anadoluai??i??yu ele geAi??iren RomalAi??lar arasAi??ndaki savaAYlarda bAi??lge sA?rekli el deAYiAYtirmiAYtir. M.S. 430 yAi??llarAi??nda BizanslAi??larAi??n eline geAi??en Ai??oruh boylarAi?? Bagarat sA?lalesinin A?lkesi olmuAYtur. BaAYaratlAi??larAi??n menAYei , Ermeni ve GA?rcA? destanlarAi??nda ve TA?rkAi??e oAYuznA?me rivayetlerinde de , KA?Ai??A?k ArsaklAi?? hanlAi??AYAi?? sAi??rasAi??nda Ai??oruh BoylarAi??na yerleAYen TA?rk KAi??pAi??ak ailesi olarak gAi??sterilmiAYtir. Bilahare bu sA?lale GA?rcA?lerle kaynaAYmAi??AY ve GA?rcA? krallAi??AYAi??na yA?kselmiAYtir. Bu bAi??lgeye tamamen hakim olan BaAYratlAi?? GA?rcA? KralAi?? III. David, 1018 yAi??lAi??nda BizanslAi??larla yaptAi??AYAi?? savaAY sonrasAi?? yenilmiAY ve Tortum BizanslAi??larAi??n hakimiyetine girmiAYtir.

SelAi??uklu SultanAi?? Alp Arslan ( 1071) Malazgirt Zaferini mA?teakip kumandanlarAi??ndan her birine Anadoluai??i??nun muhtelif bAi??lgelerini fethetmek gAi??revini verirken, Erzurum ve havalisini de Emir EbAi??ai??i??l-KasAi??m Saltukai??i??a ikta olarak verdi. Tortum ve Ai??evresi 1124 yAi??lAi??na kadar Saltuklu BeyliAYi idaresinde kaldAi??.

1124 yAi??lAi??nda GA?rcistan BagaratlAi?? KrallAi??AYAi?? bAi??lgeyi Saltuklu hakimiyetinden alarak bA?tA?n bAi??lgeye yerleAYmiAY, bAi??lgedeki MA?slA?manlar A?zerinde baskAi?? kurmaya baAYlamAi??AYlardAi??r. GA?rcA?lerin Ai??slam Beldelerini istila etmeleri Harzemlileri harekete geAi??irmiAY, Oltu – Tortum ve Ai??evresi Harzemliler tarafAi??ndan geri alAi??nmAi??AYtAi??r.

1202-1230 dAi??neminde Erzurum SelAi??uklu Devleti, 1230-1256 dAi??neminde Anadolu SelAi??uklu Devleti idaresinde olan Tortum, 1256-1336 dAi??neminde Ai??lhanlAi?? Devletinin hakimiyetinde kalmAi??AYtAi??r.

MoAYol istilasAi?? ile DoAYu Anadoluai??i??ya gelen, OAYuzlarAi??n BayAi??ndAi??r boyundan olan Akkoyunlular bAi??lgeye hakim oldular. 1375 yAi??lAi??nda Karakoyunlu TA?rkmen AAYiretinin Duharlu oymaAYAi??ndan Bayram Hoca Akkoyunlu oymaklarAi??nAi?? idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. 1394 yAi??lAi??nda Ai??aAYatay HA?kumdarAi?? Timur KarakoyunlularAi?? yenerek Tortum ve Ai??evresini idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. Karakoyunlu TA?rkmenlerin A?Ai??A?ncA? hA?kA?mdarAi?? Kara-Yusuf, Timurai??i??un Ai??lA?mA?nden sonra 1405 senesinde tekrar bAi??lgeye hakim olmuAYtur.

Akkoyunlu Devletinin HA?kA?mdarAi?? Uzun Hasan dAi??neminde bAi??lgede yapAi??lan savaAYlar sonucu 1458 yAi??lAi??ndan sonra Tortum bAi??lgesi Karakoyunlu hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AYtAi??r.

1502 ai??i?? 1516 yAi??llarAi??nda Mirza Ai??abuk Atabek KralAi??ydAi??. AkkoyunlularAi??n zayAi??flamasAi??ndan istifade ederek 1502 yAi??lAi??nda Tortum ve Ai??evresini iAYgal edip hakimiyeti altAi??na almAi??AYtAi??r. Taok (Oltu ai??i?? Tortum ai??i??Yusufeli) bAi??lgesini iAi??ine alan yerlere ai???AtabeAYlerai??? hA?kA?meti hakim olmuAY bu sebepten bAi??lgeye (Sa-Atabego) Atabek Yurdu adAi?? verilmiAYtir. HAi??ristiyan (Ortadoks- KAi??pAi??ak) olmalarAi?? ve yazAi?? dilleri yA?zA?nden bu hA?kA?met de GA?rcistanai??i??dan sayAi??lAi??yordu. Sultan Selimai??i??in (1512ai??i??1520) Ai??aldAi??ran Seferi (1514) sAi??rasAi??nda Atabek KralAi?? Mirza Ai??abuk, OsmanlAi??lara itaat etmiAY, sAi??z verdiAYi yardAi??mAi?? yaparak sAi??zA?ne sadAi??k kalmAi??AY ve zahire yardAi??mAi??nda bulunmuAY olduAYundan bAi??lgedeki Atabek KrallAi??AYAi??nAi??n hakimiyeti devam etmiAYtir.

Serdar Vezir Ahmet PaAYaai??i??nAi??n GA?rcistan seferinde OsmanlAi?? idaresine geAi??en Tortum, Sancak itibar edilmiAY ve H.25 Azaban 956/ M.13 EylA?l 1549 tarihinde, Dulkadirlu Ali Bey Tortum Sancak Beyi olmuAYtur. Tortum SancaAYAi??, Tortum, AhAi??irik, LiskA?v, Hahu ve Ai??AYhan olmak A?zere beAY nahiyeye ayrAi??lmAi??AYtAi??. Tortum kalesinin fethinden bir gA?n Ai??nce de 12 EylA?l 1549 tarihinde, MaraAY Beylerbeyi BaltacAi?? Mehmed PaAYa tarafAi??ndan AYimdiki Tortum ilAi??e merkezi olan Nihah kalesi fethedilmiAYti.

RuslarAi??n bir birliAYi 28 AralAi??k 1915 sabahAi??nda Otluai??i??nun GAi??y DaAYAi??, NorAYin kAi??yA? tepelerinden taarruza geAi??ti. TA?rk kuvvetleri, 4 Ocakai??i??da geri Ai??ekilince bu bAi??lge iAYgal edildi. Ai??lerleme devam ederek Tortum ve Ai??evresi, GA?rcA? BoAYazAi??- KAi??zAi??l Kilise kAi??yA? ve Bar kAi??yA? mevzilerine taarruz edildi. 9 Ocak 1916 da bu mevzileri Ruslar ele geAi??irdiler. Tortumai??i??da 9 Ocak 1916ai??i??da bAi??ylece kara gA?nlere dA?AYtA?. Ermenilerin teAYviki ile yaAYmalar, zorla yerleAYmeler ve daha nice melanetin iAYlendiAYi gA?nler baAYlamAi??AYtAi??.

Rusyaai??i??da meydana gelen hadiselerden dolayAi?? Rus ordusu Ai??ekilirken, KarargahAi?? SuAYehriai??i??nde olan III. Ordu KomutanAi?? Mehmed Vehbi PaAYa, I. Kafkas Kolordusu KomutanAi?? KA?zAi??m Karabekirai??i??e harekat emrini verdi. 10 Ocak 1918 de Refahiyeai??i??den hareket eden I.Kafkas Kolordusu 12 Mart sabahAi?? Erzurumai??i??a hA?cum ettiler. Ermenileri AYehirden Ai??Ai??kardAi??lar. Tortumai??i??u 16 Mart 1918ai??i??de dA?AYmandan kurtardAi??lar. KAi??sa sA?re iAi??erisinde bA?tA?n DoAYu Anadolu Ermenilerden temizlenmiAYti.


Bibliyografya

Mehmet Ai??nbaAYAi??, OsmanlAi?? Ai??daresinde Tortum SancaAYAi?? (1549-1650)

Enver KonukAi??u, OsmanlAi??dan Cumhuriyete Erzurum Tarihi

DA?ndar AydAi??n, Erzurum BeylerbeyliAYi

H.GA?ndoAYdu, Erzurumai??i??da DoAYa KA?ltA?r Tarih ve Sanat Eserleri

Erzurum Vilayeti Ai??l YAi??llAi??klarAi??

Yan taraf