AzEYHA?LAi??SLAM SEYYAi??D FEYZULLAH EFENDAi??

AzEYHA?LAi??SLAM SEYYAi??D FEYZULLAH EFENDAi??

(1048/1639- 1115/1703) 46. AzeyhA?lislam

CA?miai??i??al-Riyasatayn al-Seyyid Feyz Allah Efendi, asAi??l adAi?? Mehmedai??i??dir. Azevval 1048ai??i??de (1639) Erzurumai??i??da doAYdu. Erzurum mA?ftA?sA? Seyyid Mehmed (Muhammed) Efendi ile Azerife Hatunai??i??un oAYludur. Nesebi AzemsA?d-Din al-Tebrizi soyundandAi??r.

Ai??lk eAYitimini babasAi??ndan aldAi??. Daha sonra akrabasAi?? Molla Seyyid AbdA?lmA?ai??i??min Efendiai??i??den ve dayAi??sAi?? Molla Murtaza ile oAYlu Molla Ai??smA?il Efendiai??i??den ArapAi??a, FarsAi??a, fAi??kAi??h ve fAi??kAi??h usulA? okudu. AyrAi??ca o sAi??ralarda Erzurum yAi??resinin seAi??kin A?limlerinden olan Seyyid Mehmed VA?nAi?? Efendiai??i??nin derslerine de devam etti. Ai??stanbulai??i??a giden ve orada bA?yA?k AYAi??hret kazanarak padiAYah hocalAi??AYAi??na kadar yA?kselen Mehmed VA?nAi?? Efendiai??i??nin isteAYi A?zerine 1074/ 1664 yAi??lAi??nda Ai??stanbulai??i??a, oradan da padiAYahAi??n bulunduAYu Edirneai??i??ye gitti. Burada VA?nAi?? Efendiai??i??den ders almaya devam etti ve ayni sene Zilhicce ayAi??nda Vani Efendiai??i??nin kAi??zAi?? AyAYe HanAi??mla evlendi. (1078/1667-68)yAi??lAi??nda Hacca gitti. DAi??ndA?kten sonra VA?ni Efendiai??i??nin aracAi??lAi??AYAi??yla IV. Mehmedai??i??in AYehzA?desi Mustafaai??i??ya (II. Mustafa) hoca oldu (1669). Ertesi yAi??l padiAYah fermanAi??yla kendisine mA?lA?zemet verildi.

Feyzullah Efendi, ilmiye mesleAYinde hAi??zla yA?kseldi. SAi??rasAi??yla HaydarpaAYa, A?skA?dar Mihrimah Sultan, Sahn-Ai?? SemA?n ve Ayasofya medreselerinde mA?derrislik yaptAi??. 1674ai??i??te Ai??stanbul kadAi??lAi??AYAi?? pA?yesiyle Sultan Ahmed medresesine tayin edildi; 1678ai??i??de ise Rumeli kazaskerliAYi pA?yesiyle AzehzA?de Ahmedai??i??in (III. Ahmed) hocalAi??AYAi??na getirildi.

Feyzullah Efendi, 1686 yAi??lAi??nda, padiAYaha ait has bahAi??ede at bulundurduAYu gerekAi??esiyle IV. Mehmed tarafAi??ndan vazifesinden alAi??ndAi??ysa da birkaAi?? gA?n sonra suAi??suz olduAYu anlaAYAi??lAi??nca gAi??revine iade edildi ve kendisine EyA?p kazasAi?? arpalAi??k olarak verildi.

Feyzullah Efendi, 7 KasAi??m 1686ai??i??da nakibA?leAYraflAi??AYa tayin olundu, IV. Mehmedai??i??in halai??i??i (tahtan indiriliAYi) ve II. SA?leymanai??i??Ai??n tahta Ai??Ai??kAi??AYAi??ndan hemen sonra 11 RebAi??ulA?hir 1099ai??i??da (14 Azubat 1688) AYeyhA?lislam oldu.

Feyzullah Efendiai??i??nin on yedi gA?n kadar sA?ren bu ilk AYeyhA?lislA?mlAi??AYAi??ndan azli askerAi?? bir karAi??AYAi??klAi??ktan kaynaklandAi??. 28 RebAi??ulA?hir (2 Mart) SalAi?? gA?nA? Sadrazam SiyavuAY PaAYa aleyhine ayaklanan yeniAi??eriler SiyavuAY PaAYaai??i??yAi?? katlettikten sonra Feyzullah Efendiai??i??den de AYeyhA?lislA?mlAi??k mA?hrA?nA? alAi??p kendisini Ai??nce Kuzguncukai??i??ta yalAi??sAi??nda oturmaya mecbur etmiAYler, bir hafta sonra da memleketi olan Erzurumai??i??a gAi??ndermiAYlerdir.

Yedi yAi??l kadar Erzurumai??i??da yaAYayan Feyzullah Efendi, vaktiyle hocalAi??AYAi??nAi?? yaptAi??AYAi?? Azehzade Mustafaai??i??nAi??n tahta Ai??Ai??kAi??AYAi??nAi??n (1695) ardAi??ndan onun daveti A?zerine Edirneai??i??ye gelip ikinci defa AYeyhA?lislA?mlAi??AYa (11 Azevval 1106/25 MayAi??s 1695) tarihinde tayin edildi. AzeyhA?lislA?mai??i??lAi??k makamda aralAi??ksAi??z sekiz yAi??ldan fazla kaldAi??.

Feyzullah Efendiai??i??nin Sultan II. Mustafa A?zerinde bA?yA?k nA?fuzu vardAi??. Bundan faydalanarak devlet iAYlerine mA?dahale etmeye, oAYullarAi??nAi?? ve akrabalarAi??nAi?? henA?z kA?Ai??A?k yaAYlarda iken yA?ksek mevkilere getirmeye baAYladAi??. Hatta OsmanlAi?? tarihinde ilk defa olmak A?zere oAYlu Fethullah Efendiai??i??nin kendinden sonra AYeyhA?lislA?m olmasAi?? hususunda padiAYahtan bir ferman bile aldAi??. Bu uygunsuz icraatlarAi?? ve giderek nA?fuzunu daha da arttAi??rAi??p tayinlere, azillere mA?dahalesi, iAi??ten iAi??e bA?yA?k bir tepkinin oluAYmasAi??na yol aAi??tAi??. Bozuk siyasAi?? ve iktisadAi?? durumun da etkisiyle ulemA?, asker ve nihayet Ai??stanbul yerine Edirneai??i??nin pA?yitaht yapAi??lacaAYAi?? sAi??ylentileriyle tahrik edilen Ai??stanbul halkAi?? ayaklandAi?? (1703).

Tarihlerde Edirne Vakai??i??asAi?? veya Feyzullah Efendi Vakai??i??asAi?? adAi??yla geAi??en bu isyan Ai??nce Ai??stanbulai??i??da baAYladAi??, daha sonra Edirneai??i??ye sAi??Ai??radAi??. Edirneai??i??de bulunan AzeyhA?lislA?m Feyzullah Efendi ve ondan sonraki AYeyhA?lislA?m adayAi?? oAYlu NakAi??bA?leAYraf Fethullah Efendi gAi??revlerinden alAi??ndAi??lar (13 RebAi??A?levvel 1115/27 Temmuz 1703).

Feyzullah Efendi kaAi??maya Ai??alAi??AYAi??rken Pravadiai??i??de yakalanarak yarAi?? Ai??Ai??plak vaziyette Edirneai??i??ye getirildi. Feci iAYkenceler sonunda oAYlu ile birlikte BatpazarAi??ai??i??nda Ai??Ai??rAi??lAi??Ai??plak bir halde uyuz bir hamal beygirine bindirilip tA?rlA? hakaretler edildikten sonra, baAYlarAi?? kesilip katledildiler. Feyzullah Efendiai??i??nin kesik baAYAi?? bir mAi??zraAYAi??n ucuna takAi??lAi??p A?siler tarafAi??ndan Edirne sokaklarAi??nda dolaAYtAi??rAi??ldAi??. Cesedi ise ayaklarAi??na ip baAYlanarak hAi??risiyan keAYiAYlere sA?rA?klettirildi ve parAi??alanarak Tunca nehrine atAi??ldAi?? (21 RebAi??A?lA?hir 1115/3 EylA?l 1703). Daha sonra cesedinin kendini sevenler tarafAi??ndan nehirden Ai??Ai??karAi??larak Edirneai??i??de Sitti Hatun Camii civarAi??ndaki AbdA?lkerim Mektebi avlusuna gAi??mA?ldA?AYA? rivayet edilir.

Feyzullah Efendiai??i??nin dokuz oAYlu ve birAi??ok kAi??zAi?? vardAi??. OAYullarAi??ndan daha sonra AYeyhA?lislA?mlAi??AYa kadar yA?kselenler olmuAYtur. KAi??zlarAi??nAi?? da A?nlA? ulemA? ve vezir ailelerine mensup kiAYilerle evlendirilen Feyzullah Efendi bilhassa MinkA?rAi??zA?deler ve KAi??prA?lA?zA?deler ile akrabalAi??k baAYlarAi?? kurmuAYtur. Ailece HalvetAi??liAYe mA?ntesip olan Feyzullah Efendi kaynaklarda gA?ler yA?zlA?, bilgili, faziletli, zeki, nA?ktedan, vakur ve yumuAYak huylu olarak anlatAi??lAi??r. SuyolcuzA?de Mustafa Efendiai??i??den hat ve Ai??zellikle nesih dersleri almAi??AYtAi??r. Bir divan teAYkil edecek kadar ArapAi??a AYiirleri vardAi??r. Tefsir ve hadis ilimleriyle uAYraAYtAi??AYAi?? bilinmektedir.

Feyzullah Efendi, AzeyhA?lislA?mlAi??kla padiAYah hocalAi??AYAi??nAi?? birleAYtirdiAYi iAi??in ai???cA?miuai??i??r-riyA?seteynai??? unvanAi??yla da anAi??lmAi??AYtAi??r.

Feyzullah Efendiai??i??nin Erzurumai??i??da (KurAYunlu) Feyziyye cami ve medresesi, dA?rA?lkurrA?, mektep ve hamamAi??; Azamai??i??da dA?rA?lhadisi; Edirneai??i??de Ai??eAYme ve sebili, Mekkeai??i??de mescidi; Medineai??i??de medrese, kA?tA?phane ve muallimhanesi; Ai??stanbul Fatihai??i??te Feyzullah Efendi Medrese, kA?tA?phane, mescid, mektep, muallimhA?ne, Ai??eAYme ve meAYrAi??talarAi?? vardAi??r.

Ai??stanbulai??i??da Feyziyye DA?rA?lhadisi olarak anAi??lan kA?lliye halen ai??? Millet KA?tA?phanesiai??? olarak kullanAi??lmaktadAi??r. Fezullah Efendi Medineai??i??de inAYa ettirdiAYi medreseye 3000ai??i??den fazla kitap vakfetmiAY Harem-i AYerifai??i??in geniAYletilmesi sAi??rasAi??nda bu medrese yAi??kAi??lAi??nca kitaplar CA?miatA? Melik AbdilazAi??zai??i??e alAi??nmAi??AYtAi??r.

Feyzullah Efendiai??i??nin bu vakAi??f tesisleri iAi??in hazAi??rladAi??AYAi?? vakfiye SA?leymaniye KA?tA?phA?nesiai??i??nde bulunmaktadAi??r (ReAYid Efendi, nr. 287).

AzeyhA?lislam Feyzullah Efendinin eserleri;

1. FetA?vA?-yAi?? Feyziyye (Ai??stanbul 1266)

2. NesA?yihuai??i??l-mA?lAi??k (Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2122/2)

3. KitA?bA?ai??i??l-EzkA?r (MecmAi?? ai???A?tA?ai??i??l-ezkA?r, Ai??stanbul A?niversitesi Ktp., AY, nr. 5744)

4. MecmAi??a-i HikA?yA?t. MuhA?darA?tai??i??a dair TA?rkAi??e olarak kaleme alAi??nan A?Ai?? makaleden ibaret bir risA?ledir. (Ai??.A? Ktp., TY, nr. 1631).

5. LetA?ifnA?me (BeyazAi??t Devlet Ktp., nr. 5619).

6. RiyA?zA?ai??i??r-rahme. AhlA?ka dair bir eserdir (BeyazAi??t Devlet Ktp., VeliyA?ddin Efendi, nr. 3224).

7. HA?AYiye ai???alA? EnvA?rit-tenzAi??l (Ai??A? Ktp., AY, nr. 2120).

8. Feyzullah Efendiai??i??nin ArapAi??a yazdAi??AYAi?? Kendi HayatAi??, (SA?leymaniye Ktp., YahyA? Tevfik Efendi, nr. 287, yeni nr. 1587; BeyazAi??t Devlet Ktp., nr. 5050),

9. Ai??sA?mA?ddin el-Ai??sferA?yA?nAi??ai??i??nin HaAYiye ai???alA? CA?zai??i??i ai???n-Nebeai??i?? adlAi?? eserine hA?AYiye ve HalhalAi??ai??i??nin HA?AYiye ai???alA? Azerhiai??i??l-ai???AkA?ai??i??idai??i??ine taai??i??likat yazmAi??AY, Ai??bA?ai??i??l-HatAi??b el-AmA?sAi??ai??i??nin RavzA?ai??i??l-ahyA?r adlAi?? eserini de TA?rkAi??eai??i??ye Ai??evirmiAYtir. SA?leymaniye KA?tA?phanesiai??i??nde kayAi??tlAi?? (Esad Efendi, nr. 2843)

10. MecmAi??atA? MedA?ihi AzeyhA?lislA?m Feyzullah Efendi adlAi?? bir yazmada Feyzullah Efendi ve ailesi hakkAi??nda yazAi??lmAi??AY manzum methiyeler bulunmaktadAi??r.


Bibliyografya

Orhan F. KAi??prA?lA?, MEB Ai??.A. IV.cilt s.593

M. Serhan TayAYi, T.D.V. Ai??.A. c.12 s.527

A.Ai??zcan, Edirne vakasAi?? T.D.V. Ai??.A. c.X s.445

N.S.OkAi??u ai??i?? T.Karabey, Azehr-i MA?barek Erzurum

Abdurrahman Zeynal, Erzurum EAYitim KurumlarAi?? Tarihi

Yan taraf