OLUR Ai??LAi??ESAi??


OLUR Ai??LAi??ESAi??

,Olur 1958 yAi??lAi??nda Ai??lAi??e yapAi??lmAi??AYtAi??r. TopraklarAi??nAi??n kA?Ai??A?k bir bAi??lA?mA? DoAYu Anadolu BAi??lgesi, diAYer bAi??lA?mA? Karadeniz BAi??lgesi sAi??nAi??rlarAi?? iAi??erisinde kalmaktadAi??r. Olurai??i??un yA?z Ai??lAi??A?mA? 820 km2, RakAi??mAi?? 1300 m.dir. Erzurumai??i??a 170 km mesafededir. Olur, batAi?? ve kuzeyde Artvin ,doAYuda Ardahan Ai??li, gA?neydoAYuda Azenkaya, gA?neyde de Oltu ilAi??eleriyle Ai??evrilidir. Ai??lAi??e arazisini YalnAi??zAi??am daAYlarAi??nAi??n gA?neybatAi?? uzantAi??larAi?? engebelendirir. Olurai??i??un sularAi??nAi?? Tavuzker Deresi ile Olur Ai??ayAi??nAi??n katAi??ldAi??AYAi?? Oltu Ai??ayAi?? toplar. 2800 rakAi??ma varan yaylalarda her tA?rlA? yeAYil floraya sahip dA?zlA?kler gAi??rmek mA?mkA?ndA?r.

Olur Belediye BaAYkanlAi??AYAi?? 1958 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur.

http://img.webme.com/pic/s/sehrierzurum/olur.jpgBAi??lgenin tarih Ai??aAYAi?? M.Ai??.IX. yA?zyAi??l sonlarAi??nda baAYlamaktadAi??r. Van kalesi yerindeki TuAYpa AYehrini baAYkent edinen Khaldi-Urartu Devletinin hA?kA?mdarAi?? Menua (M.Ai??.810-785) ya ait Ai??ivi yazAi??lAi?? belgelerde, Ai??oruh boylarAi?? Asyanik ahalisi Kulka adAi?? ile anAi??lmaktadAi??r. Urartu Ai??mparatoru II.Sarduri (M.Ai??.753-735) Ai??oruh boylarAi??ndaki Kulka-ni (Kulka yurdu) krallAi??AYAi??nAi?? yenerek bu bAi??lgeyi hakimiyeti altAi??na almAi??AYtAi??r.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda KafkaslarAi?? aAYAi??p gelen akAi??ncAi?? Saka TA?rkleri, AsurlularAi?? yenerek KA?r, Aras, Ai??oruh ve Karasu boylarAi??na yayAi??lmAi??AYlar, Saka kabileleri yerleAYtikleri yerlere kendi boy isimlerini vermiAYlerdir. YukarAi?? KA?r boylarAi??nda ai???Gogarai???lar, Aras Nehri boylarAi??nda ai???Phasianlarai???, Karasu boylarAi??nda ai???Khalyblarai???, Tortum-Oltu-Narman ai??i?? Azenkaya-Olur ai??i?? Yusufeli bAi??lgesine ai???Taoklarai???, Ai??oruh Nehri boylarAi??nda ai???Saspirai???ler yerleAYmiAY ve bu yerlere isimlerini vermiAYlerdir.

M.Ai??.626 yAi??llarAi??nda Med (Ai??ran) Ai??mparatorluAYunun sA?rekli saldAi??rAi??larAi??na maruz kalan Sakaai??i??lan, Medai??i??lere tabi olmuAYlardAi??r. Medai??i??lerden sonra Persai??i??lerin DoAYu Anadolu BAi??lgesi sA?rekli savaAYlarla el deAYiAYtirmiAYtir. M.Ai??. 140 yAi??llarAi??nda bir devlet kuran Partlar (BA?yA?k ArsaklAi??lar) ile M.Ai??. 65 yAi??llarAi??nda DoAYu Anadoluai??i??yu ele geAi??iren RomalAi??lar arasAi??ndaki savaAYlarda bAi??lge sA?rekli el deAYiAYtirmiAYtir. M.S. 430 yAi??llarAi??nda BizanslAi??larAi??n eline geAi??en Ai??oruh boylarAi?? BaAYarat sA?lalesinin A?lkesi olmuAYtur. BaAYaratlAi??larAi??n menAYei , Ermeni ve GA?rcA? destanlarAi??nda belirtildiAYi gibi TA?rkAi??e oAYuznA?me rivayetleride , KA?Ai??A?k ArsaklAi?? hanlAi??AYAi?? sAi??rasAi??nda Ai??oruh BoylarAi??na yerleAYen TA?rk ai???Kamai??? (Azaman) ailesi olarak gAi??sterilmiAYtir. Bilahare bu sA?lale GA?rcA?lerle kaynaAYmAi??AY ve GA?rcA? krallAi??AYAi??na yA?kselmiAYtir. Oltu bAi??lgesine hakim olan BaAYratlAi?? GA?rcA? KralAi?? III.David zamanAi??nda ,1018 yAi??lAi??nda BizanslAi??lar savaAY sonrasAi?? GA?rcA?leri yenerek bu sA?laleyi kuzey doAYuya sA?rmA?AYlerdir.

SelAi??uklu SultanAi?? Alp Arslan ( 1071) Malazgirt Zaferini mA?teakip kumandanlarAi??ndan her birine Anadoluai??i??nun muhtelif bAi??lgelerini fethetmek gAi??revini verirken, Erzurum ve havalisini de Emir EbAi??ai??i??l-KasAi??m Saltukai??i??a ikta olarak verdi. Bu bAi??lge (Oltu ve Ai??evresi) 1124 yAi??lAi??na kadar Saltuklu BeyliAYi idaresinde kaldAi??.

1124 yAi??lAi??nda GA?rcistan BagratlAi?? KrallAi??AYAi?? hAi??ristiyan KAi??pAi??ak (Kuman)lar ile anlaAYarak sAi??nAi??r boylarAi??nAi?? gA?Ai??lendirdiler. Ai??oruh boylarAi??nAi?? Saltuklu hakimiyetinden alarak Oltu ai??i?? Ai??spir bAi??lgesine yerleAYen KAi??pAi??aklar, bAi??lgedeki MA?slA?manlar A?zerinde baskAi?? kurmaya baAYladAi??lar. GA?rcA?lerin Ai??slam beldelerini istila etmeleri Harzemlileri harekete geAi??irmiAY, Oltu ve Ai??evresi Harzemliler tarafAi??ndan geri alAi??narak KAi??pAi??aklarAi??n hakimiyetine son verilmiAYtir. Oltu bAi??lgesinde1225-1226 yAi??llarAi??nda Harzemlilerin GA?rcA? KAi??pAi??aklarla yaptAi??AYAi?? savaAYta AYehit dA?AYen Harzemli komutan olan zatAi??n tA?rbesine bu gA?n MAi??sri Zinnun tA?rbesi denilmektedir.

1202-1230 dAi??neminde Erzurum SelAi??uklu Devleti, 1230-1256 dAi??neminde Anadolu SelAi??uklu Devleti idaresinde olan bAi??lge, 1256-1336 dAi??neminde Ai??lhanlAi?? Devletinin hakimiyetinde kalmAi??AYtAi??r. Ai??lhanlAi??larAi??n son yAi??llarAi??nda Erzurum bAi??lgesine Ai??lhanlAi?? Valisi Sutay Noyan oAYlu HacAi??-Togay hakimdi ve Oltu Ai??evreside bunun idaresindeydi.

MoAYol istilasAi?? ile DoAYu Anadoluai??i??ya gelen, OAYuzlarAi??n BayAi??ndAi??r boyundan olan Akkoyunlular bu havaliye hakim oldular. 1375 yAi??lAi??nda Karakoyunlu TA?rkmen AAYiretinin Duharlu oymaAYAi??ndan Bayram Hoca Akkoyunlu oymaklarAi??nAi?? idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. 1394 yAi??lAi??nda Ai??aAYatay HA?kumdarAi?? Timur KarakoyunlularAi?? yenerek Oltu ve Ai??evresini idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. Karakoyunlu TA?rkmenlerin A?Ai??A?ncA? hA?kA?mdarAi?? Kara-Yusuf, Timurai??i??un Ai??lA?mA?nden sonra 1405 senesinde tekrar bAi??lgeye hakim olmuAYtur. Akkoyunlu Devletinin HA?kA?mdarAi?? Uzun Hasan dAi??neminde bAi??lgede yapAi??lan savaAYlar sonucu 1467 yAi??lAi??ndan sonra Oltu bAi??lgesi Karakoyunlu hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AYtAi??r.

Acara, AzavAYat, KAi??larcat (Artvin-ArdanuAi??) ve Taok (Oltu ai??i?? Olur-Tortum ai??i??Yusufeli) bAi??lgesini iAi??ine alan YukarAi?? KA?r ve Ai??oruh bAi??lgesine 1280 yAi??llarAi??nda kurulan ai???AtabeAYlerai??? hA?kA?metinden dolayAi?? bA?tA?n bu yerlere (Sa-Atabego) Atabek Yurdu adAi?? verilmiAYti ve yAi??netim merkezi Ahiska idi. Din ve mezhepleri ile yazAi?? dilleri yA?zA?nden bu hA?kA?met de GA?rcistanai??i??dan sayAi??lAi??yordu. 1502 ai??i?? 1516 yAi??llarAi??nda Mirza Ai??abuk Atabek KralAi??ydAi?? ve AkkoyunlularAi??n zayAi??flamasAi??ndan istifade ederek 1502 yAi??lAi??nda bAi??lgeyi iAYgal edip hakimiyeti altAi??na almAi??AYtAi??r.

Bu gA?nkA? Erkinis ile Olur kazasAi?? arasAi??ndaki daAYlAi??k mintikanAi??n adAi?? TavuskA?r idi. GA?rcA? beylerinden Mervanai??i??Ai??n elinde bulunan TavuskA?r ilinin dAi??rt kalesi, H.957/M.1550 yAi??lAi??nda,OsmanlAi?? Devleti Erzurum Beylerbeyi Kara-Azahin Mustafa PaAYa tarafAi??ndan fethedildi. 5 kalesi 17 mamur kAi??yA?, 418 nA?fusu bulunan TavuskA?r ili 8 ZilkA?de 957/ 18 KasAi??m 1550 tarihinde Sancak hA?line getirildi ve Sancak BeyliAYi RAi??dvan Beyai??i??e verildi.

1877-1878 OsmanlAi?? Rus savaAYAi?? (93 harbi) sonrasAi??nda imzalanan 3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos AnlaAYmasAi?? ile Olur ve Ai??evresi Rus idaresine girdi. 25 Mart 1918ai??i??de 5. Kafkas TA?meni Yarbay MA?rsel Bey komitasAi??nda bAi??lgeye girdi ve Olur kAi??rk yAi??llAi??k Rus idaresinden kurtarAi??ldAi??. Ancak Olur 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros MA?tarekesi ile TA?rk sAi??nAi??rlarAi?? dAi??AYAi??nda bAi??rakAi??ldAi??. Ai??ngiltere ve diAYer itilaf devletleri GA?neybatAi?? Kafkasya ile birlikte Olur ve dolaylarAi??nAi?? da Ermenilere bAi??rakmak niyetindeydiler. 5 KasAi??m 1918 tarihinde kurulan Kars Ai??slam AzurasAi?? Wilson Prensipleriai??i??ne dayanarak Elviye-i SelA?seai??i??deki TA?rk halkAi??nAi??n hukukunu korumak amacAi??yla kurulmuAY daha sonra 18 Ocak 1919ai??i??da Karsai??i??ta kurulan Cenubigarbi Kafkas HA?kA?metiai??i??nin Ai??ekirdeAYini teAYkil etmiAYtir. Bu hA?kA?metin Azura AYubeleri arasAi??na Oltu ve Ai??evresi de katAi??lmAi??AYtAi??r. Ancak bu hA?kA?met Ai??ngilizlerai??i??in Karsai??i??Ai?? iAYgali A?zerine, Ai??ngilizler tarafAi??ndan 13 Nisan 1919 tarihinde daAYAi??tAi??ldAi??. Ai??ngiliz iAYgalinden sonra Kars ile iliAYkiler kesilince Oltu Ai??slA?m Komitesi derhal Ai??alAi??AYmalara baAYlayarak KarAi??nca DA?zA?ai??i??nden KaleboAYazAi??ai??i??na, Artvinai??i??den BardAi??z ve Narman yaylalarAi??na kadar olan bAi??lgeleri savunma sAi??nAi??rlarAi?? iAi??erisinde kabul eden ai???OLTU AzURA HA?KA?METAi??ai???ni kurdular. Bu hA?kA?metin kuruluAYu Ai??ngilizleri kuAYkulandAi??rdAi??. Karsai??i??dan gAi??revlendirilen iki ingiliz subayAi?? ve bir manga Ai??ngiliz askeri Oltuai??i??ya gAi??nderildi. AmaAi??larAi?? bu hA?kA?meti daAYAi??tmaktAi??. Zorla daAYAi??tamayacaklarAi??nAi?? anlayan Ai??ngilizler yeni bir meclisin kurulmasAi??nAi?? ve bu meclise Rumlardan da bir A?ye alAi??nmasAi??nAi?? saAYladAi??lar. Mehmet Ramiz Beyin baAYkanlAi??AYAi??nda kurulan ve Azura yAi??netiminin yerini alan meclise ai???Oltu Meclis-i Ai??daresiai??? denildi. Yusuf Ziya Bey, AzakiroAYlu Ahmet Bey, Ai??zzet Bey, Sefer Efendizade Ahmet ve Rumlardan Papadapulo meclis A?yesi oldular. Meclis kararlarAi??nAi?? kendisini ai???Oltu MutasarrAi??fAi??ai??? olarak tanAi??tan Ai??ngiliz yA?zbaAYAi?? Farel vize ediyordu. Ai??ngilizlerin Karsai??i??a dAi??nA?AYA?nden sonra 25 MayAi??s 1919ai??i??da Ai??ngilizlerin kurduAYu Meclis-i Ai??dare toplanarak kendi kendini feshedip Yusuf Ziya Beyai??i??in BaAYkanlAi??AYAi??nda ai???Oltu Azura HA?kA?metiai???ni yeniden kurdular. 17 MayAi??s 1920ai??i??de T.B.M.M. ile birleAYme kararAi?? ile Oltu Azura HA?kA?meti sona ermiAY oldu ve Olur 1922 tarihinde Nahiye olmuAY ve Oltuai??i?? ya baAYlanmAi??AYtAi??r.

Olur 1958/Nisan ayAi??nda Ai??lAi??e yapAi??lmAi??AY ve ayni yAi??l (1958) Olur Belediyesi kurulmuAYtur.

BAi??lgedeki gAi??zetleme kuleleri, kaleler aynAi?? zamanda kiliseler yAi??rede yerleAYimin Ai??ok eskiye dayandAi??AYAi??nAi?? kanAi??tlamaktadAi??r. Ai??lAi??emiz KeAi??ili kAi??yA?nde VANK kalesi, bunun yanAi??nda YAi??ldAi??zkaya kAi??yA?nde tabii maAYara gezilip gAi??rA?lmeye deAYer yerlerdendir. AyrAi??ca Ai??lAi??emize baAYlAi?? KAi??prA?baAYAi??, AAYaAYAi?? Karacasu, BeAYendik kAi??ylerinde gAi??zetleme kaleleri bulunmaktadAi??r.


Bibliyografya

E.Konukcu, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum

Ai??.HakkAi?? KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi

H.GA?ndoAYdu, Erzurum ve Ai??evresindeki Tarihi KalAi??ntAi??lar

D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi?? (1535-1566)

S. EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar

1967 Erzurum Ai??l yAi??llAi??AYAi??

1973 Erzurum Ai??l YAi??llAi??AYAi??

Yan taraf