OLTU Ai??LAi??ESAi??

http://img163.imageshack.us/img163/5656/forumdasneterzurumresim.jpg OLTU

Erzurumai??i??un ilAi??elerinden Oltu DoAYu Anadoluai??i??nun kuzeydoAYu bAi??lgesinde yer alAi??r. Oltu Ai??ayAi?? vadisinde kurulan ilAi??enin yA?zAi??lAi??A?mA? 1380 km2, rakAi??mAi?? 1275 m.dir. Erzurum il merkezine 134 km uzaklAi??ktadAi??r. DaAYlAi??k ve ormanlAi??k yapAi??ya sahip olan Oltuai??i??nun en yA?ksek tepeleri 3030 mt. AkdaAY, 2933 mt. GA?lA?baAYdat ve 2000 mt. KAi??rdaAYai??i??dAi??r. Ai??lAi??e topraklarAi??nAi??n sularAi??nAi?? Ai??oruh Nehrinin baAYlAi??ca kollarAi??ndan olan Oltu Ai??ayAi?? toplar. Ai??lAi??e topraklarAi??nda manganez, tuz ve linyit yataklarAi?? vardAi??r. Linyit ocaklarAi?? iAYletilmektedir. YAi??renin baAYlAi??ca mesire alanAi?? Uzunoluk orman iAi??i dinlenme yeridir.

Oltu Belediyesi 1920 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur. Belediye BaAYkanlAi??AYAi?? yapanlar; 1920 yAi??lAi?? MayAi??s ayAi??na kadar HA?seyin Ai??zden (Todan HA?seyin), 1920-1924 ve 1928-1932 yAi??llarAi??nda iki dAi??nem Salim HaAYimoAYlu, 1924 -1928 dAi??neminde Sait Ai??zlA?tA?rk (Erzurum Kongresine Narman delegesi olarak katAi??lmAi??AYtAi??r) 1932- 1936 dAi??neminde Ahmet YalAi??Ai??n, 1936 ai??i?? 1950 yAi??llarAi?? arasAi??nda A?Ai?? dAi??nem Mehmet Ai??oAYkun, 1950 yAi??lAi??nda beAY ay Azmi Ai??AYA?n, 1951-1955, 1964 ai??i?? 1968, 1968-1973 yAi??llarAi??nda A?Ai?? dAi??nem NazAi??m Karabulut, 1956 ai??i?? 1960 dAi??neminde Mustafa KamacAi??, 1973- 1980 dAi??nemi YAi??lmaz TA?rkA?n, (12 EylA?l 1980 ai??i?? 25 Mart 1984 dAi??nemin Oltu KaymakamlarAi??) 1984- 1999 yAi??llarAi?? arasAi?? A?Ai?? dAi??nem Osman AyyAi??ldAi??z, 1999 ai??i?? 2004 dAi??neminde Necmettin TaAYcAi??, 2004 -2009 dAi??nemi ve 2009 ai??i?? Ai??brahim Ziyrek

Oltu adAi??, KAi??pAi??ak TA?rklerinin bir boyundan gelmektedir. 1015 yAi??lAi??nda Bizans Kayzeri II. Basilai??i??in Tayk bAi??lgesini GA?rcA?-KAi??pAi??akai??i??lardan alarak Bizansai??i??a baAYlamasAi?? hadiselerini anlatan GA?rcA? Tarihi ai???Kartlis Ai??khovrebaai???da AYehrin adAi??nAi??n ai???Oltiai??i??sai??? (Oltuai??i??lar) olduAYunu gAi??rmekteyiz. AyrAi??ca Ermeni Lasdivertli Arisdakasai??i??Ai??n eserinde de bu AYehre ai???Ukhtiai??i??kai??? (Oltiai??i??k) adAi??nAi??n verilmiAY olduAYu ve KAi??pAi??akai??i??larin A?lkesi olduAYu ifade edilmektedir. Kaleye de ai???OLTUai??i??Kai??? (Oltular) denildiAYAi??ni Fahrettin KAi??rzAi??oAYluai??i??nun eserlerinden Ai??AYrenmekteyiz. GA?ney DaAYistanai??i??Ai??n Samur-Ai??zen yAi??resinde KAi??pAi??ak TA?rklerinden kalma bir kasabanAi??n adAi?? da ai???Oltuai??? dur.

Oltuai??i??nun tarih Ai??aAYAi?? M.Ai??.IX. yA?zyAi??l sonlarAi??nda baAYlamaktadAi??r. Van kalesi yerindeki TuAYpa AYehrini baAYkent edinen Khaldi-Urartu Devletinin hA?kA?mdarAi?? Menua (M.Ai??.810-785) ya ait Ai??ivi yazAi??lAi?? belgelerde, Ai??oruh boylarAi?? Asyanik ahalisi Kulka adAi?? ile anAi??lmaktadAi??r. Urartu Ai??mparatoru II.Sarduri (M.Ai??.753-735) Ai??oruh boylarAi??ndaki Kulka-ni (Kulka yurdu) krallAi??AYAi??nAi?? yenerek Oltu bAi??lgesini hakimiyeti altAi??na almAi??AYtAi??r.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda KafkaslarAi?? aAYAi??p gelen akAi??ncAi?? Saka TA?rkleri, AsurlularAi?? yenerek KA?r, Aras, Ai??oruh ve Karasu boylarAi??na yayAi??lmAi??AYlar, Saka kabileleri yerleAYtikleri yerlere kendi boy isimlerini vermiAYlerdir. YukarAi?? KA?r boylarAi??nda ai???Gogarai???lar, Aras Nehri boylarAi??nda ai???Phasianlarai???, Karasu boylarAi??nda ai???Khalyblarai???, Tortum-Oltu-Narman ai??i?? Azenkaya-Olur ai??i?? Yusufeli bAi??lgesine ai???Taoklarai???, Ai??oruh Nehri boylarAi??nda ai???Saspirai???ler yerleAYmiAY ve bu yerlere isimlerini vermiAYlerdir. SakalarAi??n Taktuk ve Karduk adlAi?? boylarAi?? Van GAi??lA? Ai??evresinde kalmAi??AYtAi??r.

M.Ai??.626 yAi??llarAi??nda Med (Ai??ran) Ai??mparatorluAYunun sA?rekli saldAi??rAi??larAi??na maruz kalan Sakaai??i??lan, Medai??i??lere tabi olmuAYlardAi??r. Medai??i??lerden sonra Persai??i??lerin DoAYu Anadolu BAi??lgesi sA?rekli savaAYlarla el deAYiAYtirmiAYtir. M.Ai??. 140 yAi??llarAi??nda bir devlet kuran Partlar (BA?yA?k ArsaklAi??lar) ile M.Ai??. 65 yAi??llarAi??nda DoAYu Anadoluai??i??yu ele geAi??iren RomalAi??lar arasAi??ndaki savaAYlarda bAi??lge sA?rekli el deAYiAYtirmiAYtir. M.S. 430 yAi??llarAi??nda BizanslAi??larAi??n eline geAi??en Ai??oruh boylarAi?? BaAYarat sA?lalesinin A?lkesi olmuAYtur. BaAYaratlAi??larAi??n menAYei , Ermeni ve GA?rcA? destanlarAi??nda belirtildiAYi gibi TA?rkAi??e oAYuznA?me rivayetleride , KA?Ai??A?k ArsaklAi?? hanlAi??AYAi?? sAi??rasAi??nda Ai??oruh BoylarAi??na yerleAYen TA?rk ai???Kamai??? (Azaman) ailesi olarak gAi??sterilmiAYtir. Bilahare bu sA?lale GA?rcA?lerle kaynaAYmAi??AY ve GA?rcA? krallAi??AYAi??na yA?kselmiAYtir. Oltu bAi??lgesine hakim olan BaAYratlAi?? GA?rcA? KralAi?? III.David zamanAi??nda ,1018 yAi??lAi??nda BizanslAi??lar savaAY sonrasAi?? GA?rcA?leri yenerek bu sA?laleyi kuzey doAYuya sA?rmA?AYlerdir.

SelAi??uklu SultanAi?? Alp Arslan ( 1071) Malazgirt Zaferini mA?teakip kumandanlarAi??ndan her birine Anadoluai??i??nun muhtelif bAi??lgelerini fethetmek gAi??revini verirken, Erzurum ve havalisini de Emir EbAi??ai??i??l-KasAi??m Saltukai??i??a ikta olarak verdi. Oltu ve Ai??evresi 1124 yAi??lAi??na kadar Saltuklu BeyliAYi idaresinde kaldAi??.

1124 yAi??lAi??nda GA?rcistan BagratlAi?? KrallAi??AYAi?? hAi??ristiyan KAi??pAi??ak (Kuman)lar ile anlaAYarak sAi??nAi??r boylarAi??nAi?? gA?Ai??lendirdiler. Ai??oruh boylarAi??nAi?? Saltuklu hakimiyetinden alarak Oltu ai??i?? Ai??spir bAi??lgesine yerleAYen KAi??pAi??aklar, bAi??lgedeki MA?slA?manlar A?zerinde baskAi?? kurmaya baAYladAi??lar. GA?rcA?lerin Ai??slam Beldelerini istila etmeleri Harzemlileri harekete geAi??irmiAY, Oltu ve Ai??evresi Harzemliler tarafAi??ndan geri alAi??narak KAi??pAi??aklarAi??n hakimiyetine son verilmiAYtir. Oltu bAi??lgesinde1225-1226 yAi??llarAi??nda Harzemlilerin GA?rcA? KAi??pAi??aklarla yaptAi??AYAi?? savaAYta AYehit dA?AYen Harzemli komutan olan zatAi??n tA?rbesine bu gA?n MAi??sri Zinnun tA?rbesi denilmektedir.

1202-1230 dAi??neminde Erzurum SelAi??uklu Devleti, 1230-1256 dAi??neminde Anadolu SelAi??uklu Devleti idaresinde olan Oltu, 1256-1336 dAi??neminde Ai??lhanlAi?? Devletinin hakimiyetinde kalmAi??AYtAi??r. Ai??lhanlAi??larAi??n son yAi??llarAi??nda Erzurum bAi??lgesine Ai??lhanlAi?? Valisi Sutay Noyan oAYlu HacAi??-Togay hakimdi ve Oltuai??i??da bunun idaresindeydi.

MoAYol istilasAi?? ile DoAYu Anadoluai??i??ya gelen, OAYuzlarAi??n BayAi??ndAi??r boyundan olan Akkoyunlular Oltu havalisine hakim oldular. 1375 yAi??lAi??nda Karakoyunlu TA?rkmen AAYiretinin Duharlu oymaAYAi??ndan Bayram Hoca Akkoyunlu oymaklarAi??nAi?? idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. 1394 yAi??lAi??nda Ai??aAYatay HA?kumdarAi?? Timur KarakoyunlularAi?? yenerek Oltu ve Ai??evresini idaresi altAi??na almAi??AYtAi??r. Karakoyunlu TA?rkmenlerin A?Ai??A?ncA? hA?kA?mdarAi?? Kara-Yusuf, Timurai??i??un Ai??lA?mA?nden sonra 1405 senesinde tekrar bAi??lgeye hakim olmuAYtur. Akkoyunlu Devletinin HA?kA?mdarAi?? Uzun Hasan dAi??neminde bAi??lgede yapAi??lan savaAYlar sonucu 1467 yAi??lAi??ndan sonra Oltu bAi??lgesi Karakoyunlu hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AYtAi??r.

Acara, AzavAYat, KAi??larcat (Artvin-ArdanuAi??) ve Taok (Oltu ai??i?? Tortum ai??i??Yusufeli) bAi??lgesini iAi??ine alan YukarAi?? KA?r ve Ai??oruh bAi??lgesine 1280 yAi??llarAi??nda kurulan ai???AtabeAYlerai??? hA?kA?metinden dolayAi?? bA?tA?n bu yerlere (Sa-Atabego) Atabek Yurdu adAi?? verilmiAYti ve yAi??netim merkezi Ahiskaai??i??ydAi??. Din ve mezhepleri ile yazAi?? dilleri yA?zA?nden bu hA?kA?metde GA?rcistanai??i??dan sayAi??lAi??yordu. 1502 ai??i?? 1516 yAi??llarAi??nda Mirza Ai??abuk Atabek KralAi??ydAi?? ve AkkoyunlularAi??n zayAi??flamasAi??ndan istifade ederek 1502 yAi??lAi??nda Oltuai??i??yu iAYgal edip hakimiyeti altAi??na almAi??AYtAi??r.

Dulkadirlu Mehmed Hanai??i??Ai??n Erzurum BeylerbeyiliAYi zamanAi??nda, 1536-1537 yAi??llarAi??nda OsmanlAi?? idaresine geAi??en Oltuai??i??nun 1540 tarihli tahrir defterinde Pasin SancaAYAi??na baAYlandAi??AYAi?? anlaAYAi??lmaktadAi??r. Erzurum Beylerbeyi TemerrA?d Ali PaAYa, 1545 yAi??lAi??nda GA?rcA?leri Oltu kuzeyindeki KanlAi??-Ai??emeni muharebesinde periAYan etmiAYtir. Oltu 16 Ocak 1547 tarihinde Sancak olmuAYtur ve ilk sancak beyi Sinan Bey isminde birinin olduAYu anlaAYAi??lmaktadAi??r. Oltu sancaAYAi??, Ai??Ai??ldAi??r Eyaleti kurulduktan sonra bu eyalete baAYlandAi??. 1635-1647 dAi??neminde eyalet valisi olan I.Yusuf PaAYaai??i??nAi??n oAYlu Arslan Mehmed PaAYaai??i??nAi??n Sancak BeyliAYi zamanAi??nda (1664) ArslanpaAYa KA?lliyesini yaptAi??rmAi??AYtAi??r.

1877-1878 OsmanlAi?? Rus savaAYAi?? (93 harbi) sonrasAi??nda imzalanan 3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos AnlaAYmasAi?? ile Oltu Rus idaresine girdi. 25 Mart 1918ai??i??de 5. Kafkas TA?meni Yarbay MA?rsel Bey komitasAi??nda Oltuai??i??ya girdi ve Oltu kAi??rk yAi??llAi??k Rus idaresinden kurtarAi??ldAi??. Ancak Oltu 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros MA?tarekesi ile TA?rk sAi??nAi??rlarAi?? dAi??AYAi??nda bAi??rakAi??ldAi??. Ai??ngiltere ve diAYer itilaf devletleri GA?neybatAi?? Kafkasya ile birlikte Oltu ve dolaylarAi??nAi?? da Ermenilere bAi??rakmak niyetindeydiler. 5 KasAi??m 1918 tarihinde kurulan Kars Ai??slam AzurasAi?? Wilson Prensipleriai??i??ne dayanarak Elviye-i SelA?seai??i??deki TA?rk halkAi??nAi??n hukukunu korumak amacAi??yla kurulmuAY daha sonra 18 Ocak 1919ai??i??da Karsai??i??ta kurulan Cenubigarbi Kafkas HA?kA?metiai??i??nin Ai??ekirdeAYini teAYkil etmiAYtir. Bu hA?kA?metin Azura AYubeleri arasAi??na Oltuai??i??da katAi??lmAi??AYtAi??r. Ancak bu hA?kA?met Ai??ngilizlerai??i??in Karsai??i??Ai?? iAYgali A?zerine, Ai??ngilizler tarafAi??ndan 13 Nisan 1919 tarihinde daAYAi??tAi??ldAi??. Ai??ngiliz iAYgalinden sonra Kars ile iliAYkiler kesilince Oltu Ai??slA?m Komitesi derhal Ai??alAi??AYmalara baAYlayarak KarAi??nca DA?zA?ai??i??nden KaleboAYazAi??ai??i??na, Artvinai??i??den BardAi??z ve Narman yaylalarAi??na kadar olan bAi??lgeleri savunma sAi??nAi??rlarAi?? iAi??erisinde kabul eden ai???OLTU AzURA HA?KA?METAi??ai???ni kurdular. Bu hA?kA?metin kuruluAYu Ai??ngilizleri kuAYkulandAi??rdAi??. Karsai??i??dan gAi??revlendirilen iki ingiliz subayAi?? ve bir manga Ai??ngiliz askeri Oltuai??i??ya gAi??nderildi. AmaAi??larAi?? bu hA?kA?meti daAYAi??tmaktAi??. Zorla daAYAi??tamayacaklarAi??nAi?? anlayan Ai??ngilizler yeni bir meclisin kurulmasAi??nAi?? ve bu meclise Rumlardan da bir A?ye alAi??nmasAi??nAi?? saAYladAi??lar. Mehmet Ramiz Beyin baAYkanlAi??AYAi??nda kurulan ve Azura yAi??netiminin yerini alan meclise ai???Oltu Meclis-i Ai??daresiai??? denildi. Yusuf Ziya Bey, AzakiroAYlu Ahmet Bey, Ai??zzet Bey, Sefer Efendizade Ahmet ve Rumlardan Papadapulo meclis A?yesi oldular. Meclis kararlarAi??nAi?? kendisini ai???Oltu MutasarrAi??fAi??ai??? olarak tanAi??tan Ai??ngiliz yA?zbaAYAi?? Farel vize ediyordu. Ai??ngilizlerin Karsai??i??a dAi??nA?AYA?nden sonra 25 MayAi??s 1919ai??i??da Ai??ngilizlerin kurduAYu Meclis-i Ai??dare toplanarak kendi kendini feshedip Yusuf Ziya Beyai??i??in BaAYkanlAi??AYAi??nda ai???Oltu Azura HA?kA?metiai???ni yeniden kurdular. 17 MayAi??s 1920ai??i??de T.B.M.M. ile birleAYme kararAi?? ile Oltu Azura HA?kA?meti sona ermiAY oldu.


Bibliyografya

E.Konukcu, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum

Ai??.HakkAi?? KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi

H.GA?ndoAYdu, Erzurum ve Ai??evresindeki Tarihi KalAi??ntAi??lar

D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi?? (1535-1566)

A.Demir, Ai??slamiyetin anadoluya GeliAYi

S.EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi??ya kadar

Oltu Ticaret OdasAi?? YayAi??nAi??, Tarihi ve KA?ltA?rel YAi??nleri ile Oltu

Oltu KaymakamlAi??AYAi?? yAi??llAi??AYAi??

 

 

 

Yan taraf