Ai??SPAi??R Ai??LAi??ESAi??

Ai??SPAi??R Ai??LAi??ESAi??

40.48361; 40.99528

Ai??spir, Anadoluai??i??nun kuzeydoAYusunda, Ai??oruh Nehri vadisinde kurulmuAYtur. Erzurumai??i??a 146 km. mesafededir. Harita koordinatlarAi?? 40Ai??29ai???1ai???N, 40Ai??59ai???43ai???E olup deniz seviyesinden yA?ksekliAYi 1180 metredir. YA?zAi??lAi??A?mA? 2100 km2 dir.

Ai??spir, kuzeyden Rize (Ai??kizdere ve HemAYin ilAi??eleri) ve Artvin (Yusufeli ilAi??esi), doAYudan Tortum, batAi??dan Pazaryolu, gA?neyden Aziziye (IlAi??ca) ilAi??eleri ile komAYudur.

Ai??spir, konum itibariyle iki havzadan oluAYmaktadAi??r. GA?neyi, yukarAi?? Ai??oruh havzasAi??nAi??n baAYlangAi??cAi??nAi?? oluAYturan Ai??Ai??rmeli bAi??lgesinde yer alAi??rken kuzeyi, Orta Ai??oruh HavzasAi??nda bulunmaktadAi??r.

Orta Ai??oruh havzasAi??nda olan ilAi??enin kuzey ve gA?neyi Ai??ok yA?ksek daAYlarla Ai??evrilidir. Ai??spir ilAi??esinin kuzeyini oluAYturan Karadeniz sAi??ra daAYlarAi??, Kemer daAYAi??ndan (3250 m) itibaren gA?neybatAi?? ai??i?? kuzeydoAYu yAi??nA?nde geliAYir ve VerAi??enin tepesi (3711m), Harman Tepe (3159 m), KaraAi??elle Tepe (3331 m), Tatos DaAYlarAi?? (3500 m), Hunut daAYAi?? (3560 m) ile devam ederek en yA?ksek deAYerini KaAi??kar daAYAi??nda (3937 m) kazanAi??r. Bu sAi??radaAYlara yAi??re halkAi?? ai???Barhar DaAYlarAi??ai??? demekte ve tarihi kaynaklarda da bu isim kullanAi??lmaktadAi??r. Bu daAYlarAi??n gA?ney yamaAi??larAi??nda ve SalaAi??or Deresi A?stA?ndeki YedigAi??ller, bol ve deAYiAYik otlu yaylalarAi?? oluAYturmaktadAi??r.

Ai??spir ilAi??e Merkezinin gA?neyinde bulunan ve ilAi??e topraklarAi??nAi?? iki kAi??sma ayAi??ran sAi??ra daAYlar batAi??dan DeliktaAY DaAYAi?? (2600 m) ile baAYlayarak Kurucayurt DaAYAi?? (2730 m), Orta DaAY (2480 m), Kavak DaAYAi?? (EAYkens yaylasAi?? 2547 m), Ai??ipot DaAYAi?? (2882 m), Mescit DaAYAi?? (3240 m), Deve DaAYAi?? (3363 m), Bozan DaAYAi?? (2924 m), SandAi??k DaAYAi?? (3186 m), Korga DaAYAi?? (2364 m) Ai??nemli olanlarAi??dAi??r.

Ai??oruh Nehrinin baAYlangAi??cAi??nAi?? oluAYturan bAi??lgede ve Mescit DaAYAi??nAi??n batAi??ya bakan yamaAi??larAi??nda fazla sirk gAi??lA? mevcuttur. YAi??re halkAi?? bu bAi??lgeye yedi gAi??ller veya Viran Azehir demektedir. Bu gAi??llerin bulunduAYu yA?kseklik 2700 m civarAi??ndadAi??r. Ai??oruh Nehrinin baAYlangAi??cAi?? olan bu gAi??llerin bulunduAYu yerden baAYlayarak Leylek BoAYazAi?? sonuna kadar olan bAi??lge, tarihi kayAi??tlarda ai???Ai??ormeliai??? ismiyle anAi??lmakta ve halk da ayni ismi kullanmaktadAi??r. Bu alanda depresyonun tabanAi?? geniAYlemiAY ve dA?zleAYmiAYtir. Leylek BoAYazAi??ai??i??nda Ai??oruh Nehri dik kenarlAi?? ve dar tabanlAi?? boAYaz vadi oluAYturmuAYtur. Muhtelif tesirler altAi??nda kalarak aAYAi??nan, parAi??alanan Ai??oruh havzasAi??nAi??n yA?zey AYekilleri bakAi??mAi??ndan en dikkati Ai??eken Ai??zelliAYini, daAYlAi??k olmasAi?? ve bu daAYlarAi??n akarsu Ai??Ai??AYAi??rlarAi?? boyunca aAYAi??narak, dar ve derin boAYaz vadilerinin oluAYmasAi?? olarak izah etmek mA?mkA?ndA?r.

DA?nyanAi??n en hAi??zlAi?? akan nehirlerinden birisi olan Ai??oruh Nehriai??i??nde su sporlarAi??, Ai??zellikle rafting iAi??in Ai??ok uygun alanlar vardAi??r. BAi??lgenin daAYlAi??k olmasAi??ndan dolayAi?? tarAi??ma elveriAYli alanlar azdAi??r.

Ai??spir ilAi??esi sAi??nAi??rlarAi?? iAi??inden Ai??Ai??kan, vadi ve havza oluAYturarak geAi??en Ai??oruh nehri boyunca Ai??klim Ai??zellikleri farklAi??lAi??klar gAi??stermektedir. Orta Ai??oruh havzasAi??nda bulunan Ai??amlAi??kaya (Hunut), Ai??spir Merkez ve bu vadide bulunan kAi??ylerin iklim AYartlarAi?? ile YukarAi?? Ai??oruh havzasAi??nda (Ai??Ai??rmeli) bulunan kAi??ylerin iklim AYartlarAi?? Ai??ok bA?yA?k farklAi??lAi??klar gAi??sterir. Orta Ai??oruh vadisi tabanAi??nda ve yamaAi??larAi??nda hA?kA?m sA?ren yumuAYak iklim, Bayburt istikametine gidildikAi??e sertleAYmeye baAYlar. Ai??Ai??rmeli bAi??lgesi DoAYu Anadoluai??i??nun en soAYuk bAi??lA?mA? A?zerinde bulunduAYu iAi??in kAi??AY mevsimi uzun olur. Ai??spirai??i??in yAi??llAi??k ortalama yaAYAi??AY miktarAi?? 410.3 mmai??i??dir. Ai??lAi??e merkezinde en dA?AYA?k sAi??caklAi??k ortalamasAi?? Ocak ayAi??nda -4,6 C, en yA?ksek sAi??caklAi??k ortalamasAi?? AAYustos ayAi??nda 20.1 Cai??i??dir. Ai??Ai??rmeli bAi??lgesinde Ocak ayAi?? ortalamasAi?? -7 C, AAYustos ayAi?? ortalamasAi?? 17.1 Cai??i??dir. Ai??oruh Nehrinde barajlar ve Ai??oruh Nehrine birleAYen derelerde Ai??ok sayAi??da HES yapAi??lmaktadAi??r.

 
Ai??spir ismini Ai??skitlerden almAi??AYtAi??r. Ai??skitler (Saka TA?rkleri) bA?yA?k hA?kA?mdarlarAi?? Afrasyab zamanAi??nda (M.Ai??.654-626) Erzurum ve Ai??evresine yerleAYtiler. Saka TA?rkleri kabilelerinden olan Taoai??i??lar Oltu, Olur, Narman, Azenkaya, Tortum yAi??relerine, Sper/Sasperai??i??ler Ai??spir bAi??lgesine ve Akampsis denilen Ai??oruh nehri vadisine, Paseanai??i??lar da (Pasin bAi??lgesi) Aras nehri vadisinde yerleAYmiAYlerdir. YukarAi??da da belirtildiAYi gibi Saka TA?rklerinin ai???Sper/Sasperai??? boyunun ismi Ai??spir olarak hatAi??ra kalmAi??AYtAi??r. Ai??spir ismi OsmanlAi?? Ai??mparatorluAYu yazAi??AYmalarAi??nda ai???Ai??spihrai??? olarak geAi??mektedir. M.Ai?? 680 yAi??llarAi??nda Saka TA?rkleri Kafkas DaAYlarAi??nAi?? aAYarak DoAYu Anadolu bAi??lgesine gelmiAY ve yukarAi??da belirtilen sahalara yerleAYmiAYlerdir. M.Ai??.626 yAi??llarAi??nda Ai??ran (Med) HA?kA?mdarAi?? Keyaksarai??i??Ai??n dostluk ziyafetinde hile ile Ai??skit HA?kA?mdarAi?? Afrasyapai??i??Ai?? (Alp Er Tunga) ve SakalarAi??n ileri gelenlerini Ai??ldA?rtmesi A?zerine, bAi??lge Med Ai??mparatorluAYunun hakimiyetine girmiAYtir. Medai??i??lerden sonra Persai??i??lerin eline geAi??en DoAYu Anadolu BAi??lgesi, Pers HA?kA?mdarAi?? I.Daryus (M.Ai??.522-485) tarafAi??ndan yAi??netilmiAYtir.

M.Ai??. 220ai??i??de, Anadoluai??i??ya hakim olan SelefkA?sler (Selevkiler), Ai??spir bAi??lgesini kendilerine baAYladAi??lar. SelefkA?s valilerinden I.Artaxias (M.Ai??.188-145) Ai??spir ve Ai??evresine de hakim oldu. M.Ai??. 120 yAi??lAi??nda Partlar ( ArsaklAi??lar) DoAYu Anadolu bAi??lgesine yerleAYtiler. M.Ai??.I. yA?zyAi??lda DoAYu Anadoluai??i??yu ele geAi??iren RomalAi??larla Partlar arasAi??nda devam eden uzun mA?cadelede bAi??lge taraflar arasAi??nda el deAYiAYtirdi.

DoAYu Anadolu bAi??lgesine (M.Ai??.60 ai??i?? M.S.400) yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYu hakim olmuAYtur. 395 yAi??lAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYuai??i??nun ikiye ayrAi??lmasAi?? ile merkezi Ai??stanbul olan Bizans (DoAYu Roma imparatorluAYu 395-1453) devrinde Sasanilerin DoAYu Anadolu saldAi??rAi??larAi?? artarak devam etmiAYtir. Bu saldAi??rAi??lara karAYAi?? mA?stahkem kalelere ihtiyaAi?? duyan BizansAi??n Ai??mparatorluAYunun, Erzurum Kalesi ile birlikte 415-420 yAi??llarAi??nda Ai??spir Kalesiai??i??ni de yaptAi??rdAi??AYAi?? tahmin edilmektedir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), BizansAi??n doAYu bAi??lgesinin fethi iAi??in Mesleme el-Fihri oAYlu Habibai??i??i gAi??revlendirdi.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkAi??ndan topladAi??AYAi?? askerlerle Kalikala (Erzurum) geldi. BizanslAi?? kumandan Marianos yAi??netimindeki birlikler, MA?slA?manlarla ovada yaptAi??klarAi?? savaAYta maAYlup oldular. Erzurumai??i??dan sonra Ai??spirai??i??i alan MA?slA?manlar bAi??lgede 949 yAi??lAi??na kadar hakimiyetlerini devam ettirmiAYtir. X. YA?zyAi??lda Abbasilerin zayAi??f dA?AYmesinden istifade eden BizanslAi??lar 949 yAi??lAi??nAi??n EylA?l ayAi??nda tekrar bAi??lgeye hakim olmuAY ve 1071 yAi??lAi??na kadar bu hakimiyetlerini sA?rdA?rmA?AYlerdir. 26 AAYustos 1071ai??i??de Malazgirt SavaAYAi?? sonrasAi?? Bizans Ai??mparatoru Romanos Diogenes tahtAi??nAi?? kaybetti. Sultan Alp Arslan Erzurum ve Ai??evresini Emir Saltukai??i??a ikta olarak vermiAYtir. Emir Saltuk tarafAi??ndan temelleri atAi??lan beyliAYin sAi??nAi??rlarAi?? bu gA?nkA? il sAi??nAi??rlarAi??nAi?? biraz aAYmaktaydAi??. Kuzeyde Zigana daAYlarAi?? Bizans-Saltuklu sAi??nAi??rAi??nAi?? teAYkil ediyordu. KuzeydoAYuda ise GA?rcA? kAi??rallAi??AYAi?? vardAi??. Ai??spir Saltuklu BeyliAYinin sancaAYAi?? olmuAYtu.

1202 yAi??lAi??nda Saltuklu Devleti yAi??kAi??lmAi??AY, Ai??spir bu tarihte Erzurum SelAi??uklu BeyliAYi hakimiyetine girmiAYtir. Erzurum Meliki MugisA?ddin TuAYrul Azah zamanAi??nda Ai??spir Sancak BeAYinin Emir AtabeAY Erdem Azah olduAYunu, Ai??spir Ai??arAYAi?? Camiinin (TuAYrulAYah Camii) kitabesinden Ai??AYreniyoruz.

1230-1308 dAi??neminde Anadolu SelAi??uklu Devleti bAi??lgeye hakim olmuAY, bAi??lge Anadolu birliAYi dahilinde sayAi??lmAi??AYtAi??r. MoAYol istilasAi?? sonucu SelAi??uklu Devletinin yAi??kAi??lmasAi?? ile bAi??lgeye ve Ai??spirai??i??e 1308-1335 yAi??llarAi?? arasAi??nda Ai??lhanlAi??lar hakim olmuAYlardAi??r.

Ai??lhanlAi?? devletinin Ai??Ai??kA?AYA? sonucu 1335-1394 yAi??llarAi?? arasAi??nda SutaylAi??lar, Ai??obanlAi??lar, EretnalAi??lar, Mutahharten ve Timurlular gibi Ai??eAYitli devletlerin himayesi altAi??nda kalan Ai??spirai??i??in 1394-1405 yAi??llarAi?? arasAi??nda Akkoyunluai??i??larAi??n himayesinde ve Akkoyunlu Pir Hoca Beyai??i??in idaresinde olduAYu bilinmektedir. 1405 yAi??lAi??nda Karakoyunlu hakimiyetine geAi??en Ai??spir, 1467 yAi??lAi??nda tekrar Akkoyunlu Devletine dahil olmuAY ve bAi??lgeye Akkoyunlu Pornak oymaAYAi?? yerleAYmiAYtir.

Safevi ai??i?? Akkoyunlu savaAYlarAi??ndan istifade eden GA?rcA? Atabek KrallAi??AYAi?? (Sa-Atabego) 1502 yAi??lAi??nda Ai??spirai??i??i iAYgal etmiAY, (1502-1514) yAi??llarAi?? arasAi??nda bAi??lgeye hakim olmuAYtur.

Yavuz Sultan Selimai??i??in Ai??aldAi??ran SavaAYAi??ndan dAi??nerken, Sa-Atabego KrallAi??AYAi?? A?zerine yA?rA?mesi A?zerine, Sa- Atabego KralAi?? Mirza Ai??abuk Ekim-1514 tarihinde Ai??spirai??i??in anahtarlarAi??nAi?? OsmanlAi?? Ordusuna teslim ederek aman dilemiAYtir.

Ai??spir, 27 Ramazan 921 (4 KasAi??m 1515) tarihinde OsmanlAi?? SancaAYAi?? olmuAY ve Trabzon Alaybeyi Bayraklu-oAYlu ilk Sancak Beyi olarak atanmAi??AYtAi??r. 1520 tarihli OsmanlAi?? Tahrir Defterinden Ai??spir SancaAYAi??nAi??n Ai??Ai??rmeli (Ai??ermelA?) ve Kabahor (AYimdi Ai??kizdere Ai??lAi??esine baAYlAi??) nahiyelerinden ibaret olduAYu anlaAYAi??lmaktadAi??r.

Birinci DA?nya SavaAYAi??nda bA?tA?n bAi??lgede olduAYu gibi Ai??spirai??i??de 20 Azubat 1916 tarihinde RuslarAi??n iAYgaline maruz kalmAi??AYtAi??r ve bu iAYgal 20 Ocak 1918 tarihine kadar sA?rmA?AYtA?r.

7 KasAi??m 1917 tarihinde BolAYevik hareketi sonucu RuslarAi??n Ai??spirai??i??den Ai??ekilmeye baAYlamasAi?? A?zerine, 20 Ocak 1918 tarihinde MA?ftA? HacAi?? HafAi??z Mustafa (BaAYkapan) Efendi baAYkanlAi??AYAi??nda Ai??spirai??i??de bulunan AzerbaycanlAi?? Hasan ve Ali Efendiler, Azeyh Zade HacAi?? Mehmet Efendi, Cerrah Zade (Cilonun) Hasan efendi, Hoca Hayrullah Efendi, Hunutlu Mehmet Efendi, KanlAi?? Saadettin Hoca Efendi, HacAi?? Hafiz Zade MA?AYtak(Ai??aAYlayan) Efendi bir araya gelerek “Azuralar Cemiyetiniai??? kurmuAY, teAYkilatlanarak Ermenilerin Ai??spir ve Ai??evresine girmesini Ai??nlemiAYtir. Ai??spir, 25 Azubat 1918ai??i??de YA?zbaAYAi?? Ziya Bey komutasAi??ndaki TA?rk birliAYinin gelmesi ile vatan topraklarAi??na katAi??lmAi??AYtAi??r.

30.Ekim.1918ai??i??de I. DA?nya SavaAYAi??ai??i??nAi?? sona erdiren Mondros MA?tarekesi Erzurumai??i??da Ermeni meselesini tekrar gA?ndeme getirdi. MA?tarekenin 24.cA? maddesi, herhangi bir karAi??AYAi??klAi??k Ai??Ai??kmasAi?? halinde Erzurumai??i??un da dahil olduAYu altAi?? vilayette itilaf devletlerine iAYgal hakkAi?? tanAi??yordu. Bunun A?zerine gerekli mA?cadelenin yapAi??lmasAi?? iAi??in KasAi??m 1918ai??i??de Ai??stanbulai??i??da kurulan ai???VilA?yet-i Azarkiyye MA?dA?faa-i HukAi??k-Ai?? Milliyye Cemiyetiai???nin Mart 1919ai??i??da Erzurum AYubesi aAi??Ai??ldAi??. Ayni mA?cadeleye iAYtirak etmek ve destek olmak A?zere ai???Ai??spir Azuralar Cemiyetiai??? kendini fesh ederek Nisan 1919ai??i??da ai???Vilayeti Azarkiyye MA?dA?faa-i Hukuk Cemiyeti Ai??spir Azubesiai??? ni kurmuAY ve teAYkilatAi??nAi?? tamamlamAi??AYtAi??r. Ai??spir Azubesi Reisi Cemal (AltundaAY)ai??i??dAi??r. Erzurum Kongresine Azeyh ZA?de HacAi?? Mehmed (Ai??ztA?rk) Bey ve Azube Reisi Cemal (AltundaAY) Bey Ai??spir temsilcileri olarak iAYtirak etmiAYtir.

Mahalli Ai??dareler

Ai??spir Belediyesi H. 1317/ M. 1899 yAi??lAi??ndan Ai??nce kurulmuAYtur. 1899 tarihli 14. Erzurum Salnamesinde ai??? Beledi Dairesi Reisi HafAi??z Abdullah Efendiai??? olarak belirtilmiAY ayrAi??ca aza ve kA?tipai??i??in de isimleri zikredilmiAYtir.

Ai??spir Belediye BaAYkanlarAi?? (Cumhuriyetin ilanAi??ndan sonra)

1. Halil YakupoAYlu 1920-1928 2. Abdullah Ai??aAYlayan 1928-1938 3. Abdullah Aras 1938-1955 4. Sebahattin Ai??ztA?rkoAYlu (1955-1959 ve 1959-1963 ve 1963-1968 ve 1972-1977) 4 dAi??nem 5.Azevket AkAi??n (1968-1972) 6.Osman Ai??elik(1977-1980 ve1980-1984 ve 1984-1989) A?Ai?? dAi??nem 7. Seyfettin YazAi??cAi?? (1989-2004) 8. Osman Ai??akAi??r (2004 -2009 ve 2009 – 2014) iki dAi??nem

Ai??amlAi??kaya (Hunut) Belediyesi 1956 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur. Ai??amlAi??kaya Belediye BaAYkanlarAi??: 1. Mehmet GA?nal (1956-1960), 2. Cemal A?nal (1960-1964) , 3. Muzaffer TotoAY ( 1964 -1968, 1968-1972, 1972-1977, 1977-1980 )dAi??rt dAi??nem 4. Ai??htilalde tayin edilenler (1980-1984), 5. Fevzi GAi??zA?m (1984-1989) 6. Mehmet GA?ltekin (1989-2004) 7. Nihat TA?rker (2004-2009 ve 2009 – 2014) iki dAi??nem


Bibliyografi:

Ai??.H.KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi ai??i?? 1960 SA?reyya H. AzehitoAYlu, Ai??spirai??i??in KurtuluAYu M.Y.Ai??aAYlayan, Azu Bizim Ai??spir ai??i?? 1981 M.T.Tarkan, Orta ve AAYaAYAi?? Ai??oruh HavzasAi??-1973 E.KonukAi??u, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum – 1992 A.M.Aktemur ai??i?? Ai??.U.KukaracAi?? KA?ltA?r VarlAi??klarAi?? ile Ai??spir – 2004 S.EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar ai??i?? 2012 D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi?? B.S.Baykal, Erzurum Kongresi Ai??le Ai??lgili Belgeler Y.Ai??il, Erzurum Kongresiai??i??ne KatAi??lan Delegeler- 2005 H.GA?ndoAYdu ai??i?? A.A.Bayhan- M.Arslan, Sanat Tarihi AAi??Ai??sAi??ndan Erzurum – 2010

Yan taraf