İSPİR İLÇESİ

İSPİR İLÇESİ

40.48361; 40.99528

İspir, Anadolu’nun kuzeydoğusunda, Çoruh Nehri vadisinde kurulmuştur. Erzurum’a 146 km. mesafededir. Harita koordinatları 40°29′1″N, 40°59′43″E olup deniz seviyesinden yüksekliği 1180 metredir. Yüzölçümü 2100 km2 dir.

İspir, kuzeyden Rize (İkizdere ve Hemşin ilçeleri) ve Artvin (Yusufeli ilçesi), doğudan Tortum, batıdan Pazaryolu, güneyden Aziziye (Ilıca) ilçeleri ile komşudur.

İspir, konum itibariyle iki havzadan oluşmaktadır. Güneyi, yukarı Çoruh havzasının başlangıcını oluşturan Çörmeli bölgesinde yer alırken kuzeyi, Orta Çoruh Havzasında bulunmaktadır.

Orta Çoruh havzasında olan ilçenin kuzey ve güneyi çok yüksek dağlarla çevrilidir. İspir ilçesinin kuzeyini oluşturan Karadeniz sıra dağları, Kemer dağından (3250 m) itibaren güneybatı – kuzeydoğu yönünde gelişir ve Verçenin tepesi (3711m), Harman Tepe (3159 m), Karaçelle Tepe (3331 m), Tatos Dağları (3500 m), Hunut dağı (3560 m) ile devam ederek en yüksek değerini Kaçkar dağında (3937 m) kazanır. Bu sıradağlara yöre halkı “Barhar Dağları” demekte ve tarihi kaynaklarda da bu isim kullanılmaktadır. Bu dağların güney yamaçlarında ve Salaçor Deresi üstündeki Yedigöller, bol ve değişik otlu yaylaları oluşturmaktadır.

İspir ilçe Merkezinin güneyinde bulunan ve ilçe topraklarını iki kısma ayıran sıra dağlar batıdan Deliktaş Dağı (2600 m) ile başlayarak Kurucayurt Dağı (2730 m), Orta Dağ (2480 m), Kavak Dağı (Eşkens yaylası 2547 m), Çipot Dağı (2882 m), Mescit Dağı (3240 m), Deve Dağı (3363 m), Bozan Dağı (2924 m), Sandık Dağı (3186 m), Korga Dağı (2364 m) önemli olanlarıdır.

Çoruh Nehrinin başlangıcını oluşturan bölgede ve Mescit Dağının batıya bakan yamaçlarında fazla sirk gölü mevcuttur. Yöre halkı bu bölgeye yedi göller veya Viran Şehir demektedir. Bu göllerin bulunduğu yükseklik 2700 m civarındadır. Çoruh Nehrinin başlangıcı olan bu göllerin bulunduğu yerden başlayarak Leylek Boğazı sonuna kadar olan bölge, tarihi kayıtlarda “Çormeli” ismiyle anılmakta ve halk da ayni ismi kullanmaktadır. Bu alanda depresyonun tabanı genişlemiş ve düzleşmiştir. Leylek Boğazı’nda Çoruh Nehri dik kenarlı ve dar tabanlı boğaz vadi oluşturmuştur. Muhtelif tesirler altında kalarak aşınan, parçalanan Çoruh havzasının yüzey şekilleri bakımından en dikkati çeken özelliğini, dağlık olması ve bu dağların akarsu çığırları boyunca aşınarak, dar ve derin boğaz vadilerinin oluşması olarak izah etmek mümkündür.

Dünyanın en hızlı akan nehirlerinden birisi olan Çoruh Nehri’nde su sporları, özellikle rafting için çok uygun alanlar vardır. Bölgenin dağlık olmasından dolayı tarıma elverişli alanlar azdır.

İspir ilçesi sınırları içinden çıkan, vadi ve havza oluşturarak geçen Çoruh nehri boyunca İklim özellikleri farklılıklar göstermektedir. Orta Çoruh havzasında bulunan Çamlıkaya (Hunut), İspir Merkez ve bu vadide bulunan köylerin iklim şartları ile Yukarı Çoruh havzasında (Çörmeli) bulunan köylerin iklim şartları çok büyük farklılıklar gösterir. Orta Çoruh vadisi tabanında ve yamaçlarında hüküm süren yumuşak iklim, Bayburt istikametine gidildikçe sertleşmeye başlar. Çörmeli bölgesi Doğu Anadolu’nun en soğuk bölümü üzerinde bulunduğu için kış mevsimi uzun olur. İspir’in yıllık ortalama yağış miktarı 410.3 mm’dir. İlçe merkezinde en düşük sıcaklık ortalaması Ocak ayında -4,6 C, en yüksek sıcaklık ortalaması Ağustos ayında 20.1 C’dir. Çörmeli bölgesinde Ocak ayı ortalaması -7 C, Ağustos ayı ortalaması 17.1 C’dir. Çoruh Nehrinde barajlar ve Çoruh Nehrine birleşen derelerde çok sayıda HES yapılmaktadır.

 
İspir ismini İskitlerden almıştır. İskitler (Saka Türkleri) büyük hükümdarları Afrasyab zamanında (M.Ö.654-626) Erzurum ve çevresine yerleştiler. Saka Türkleri kabilelerinden olan Tao’lar Oltu, Olur, Narman, Şenkaya, Tortum yörelerine, Sper/Sasper’ler İspir bölgesine ve Akampsis denilen Çoruh nehri vadisine, Pasean’lar da (Pasin bölgesi) Aras nehri vadisinde yerleşmişlerdir. Yukarıda da belirtildiği gibi Saka Türklerinin “Sper/Sasper” boyunun ismi İspir olarak hatıra kalmıştır. İspir ismi Osmanlı İmparatorluğu yazışmalarında “İspihr” olarak geçmektedir. M.Ö 680 yıllarında Saka Türkleri Kafkas Dağlarını aşarak Doğu Anadolu bölgesine gelmiş ve yukarıda belirtilen sahalara yerleşmişlerdir. M.Ö.626 yıllarında İran (Med) Hükümdarı Keyaksar’ın dostluk ziyafetinde hile ile İskit Hükümdarı Afrasyap’ı (Alp Er Tunga) ve Sakaların ileri gelenlerini öldürtmesi üzerine, bölge Med İmparatorluğunun hakimiyetine girmiştir. Med’lerden sonra Pers’lerin eline geçen Doğu Anadolu Bölgesi, Pers Hükümdarı I.Daryus (M.Ö.522-485) tarafından yönetilmiştir.

M.Ö. 220’de, Anadolu’ya hakim olan Selefküsler (Selevkiler), İspir bölgesini kendilerine bağladılar. Selefküs valilerinden I.Artaxias (M.Ö.188-145) İspir ve çevresine de hakim oldu. M.Ö. 120 yılında Partlar ( Arsaklılar) Doğu Anadolu bölgesine yerleştiler. M.Ö.I. yüzyılda Doğu Anadolu’yu ele geçiren Romalılarla Partlar arasında devam eden uzun mücadelede bölge taraflar arasında el değiştirdi.

Doğu Anadolu bölgesine (M.Ö.60 – M.S.400) yılları arasında Büyük Roma İmparatorluğu hakim olmuştur. 395 yılında Büyük Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılması ile merkezi İstanbul olan Bizans (Doğu Roma imparatorluğu 395-1453) devrinde Sasanilerin Doğu Anadolu saldırıları artarak devam etmiştir. Bu saldırılara karşı müstahkem kalelere ihtiyaç duyan Bizansın İmparatorluğunun, Erzurum Kalesi ile birlikte 415-420 yıllarında İspir Kalesi’ni de yaptırdığı tahmin edilmektedir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), Bizansın doğu bölgesinin fethi için Mesleme el-Fihri oğlu Habib’i görevlendirdi.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkından topladığı askerlerle Kalikala (Erzurum) geldi. Bizanslı kumandan Marianos yönetimindeki birlikler, Müslümanlarla ovada yaptıkları savaşta mağlup oldular. Erzurum’dan sonra İspir’i alan Müslümanlar bölgede 949 yılına kadar hakimiyetlerini devam ettirmiştir. X. Yüzyılda Abbasilerin zayıf düşmesinden istifade eden Bizanslılar 949 yılının Eylül ayında tekrar bölgeye hakim olmuş ve 1071 yılına kadar bu hakimiyetlerini sürdürmüşlerdir. 26 Ağustos 1071’de Malazgirt Savaşı sonrası Bizans İmparatoru Romanos Diogenes tahtını kaybetti. Sultan Alp Arslan Erzurum ve çevresini Emir Saltuk’a ikta olarak vermiştir. Emir Saltuk tarafından temelleri atılan beyliğin sınırları bu günkü il sınırlarını biraz aşmaktaydı. Kuzeyde Zigana dağları Bizans-Saltuklu sınırını teşkil ediyordu. Kuzeydoğuda ise Gürcü kırallığı vardı. İspir Saltuklu Beyliğinin sancağı olmuştu.

1202 yılında Saltuklu Devleti yıkılmış, İspir bu tarihte Erzurum Selçuklu Beyliği hakimiyetine girmiştir. Erzurum Meliki Mugisüddin Tuğrul Şah zamanında İspir Sancak Beğinin Emir Atabeğ Erdem Şah olduğunu, İspir Çarşı Camiinin (Tuğrulşah Camii) kitabesinden öğreniyoruz.

1230-1308 döneminde Anadolu Selçuklu Devleti bölgeye hakim olmuş, bölge Anadolu birliği dahilinde sayılmıştır. Moğol istilası sonucu Selçuklu Devletinin yıkılması ile bölgeye ve İspir’e 1308-1335 yılları arasında İlhanlılar hakim olmuşlardır.

İlhanlı devletinin çöküşü sonucu 1335-1394 yılları arasında Sutaylılar, Çobanlılar, Eretnalılar, Mutahharten ve Timurlular gibi çeşitli devletlerin himayesi altında kalan İspir’in 1394-1405 yılları arasında Akkoyunlu’ların himayesinde ve Akkoyunlu Pir Hoca Bey’in idaresinde olduğu bilinmektedir. 1405 yılında Karakoyunlu hakimiyetine geçen İspir, 1467 yılında tekrar Akkoyunlu Devletine dahil olmuş ve bölgeye Akkoyunlu Pornak oymağı yerleşmiştir.

Safevi – Akkoyunlu savaşlarından istifade eden Gürcü Atabek Krallığı (Sa-Atabego) 1502 yılında İspir’i işgal etmiş, (1502-1514) yılları arasında bölgeye hakim olmuştur.

Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Savaşından dönerken, Sa-Atabego Krallığı üzerine yürümesi üzerine, Sa- Atabego Kralı Mirza Çabuk Ekim-1514 tarihinde İspir’in anahtarlarını Osmanlı Ordusuna teslim ederek aman dilemiştir.

İspir, 27 Ramazan 921 (4 Kasım 1515) tarihinde Osmanlı Sancağı olmuş ve Trabzon Alaybeyi Bayraklu-oğlu ilk Sancak Beyi olarak atanmıştır. 1520 tarihli Osmanlı Tahrir Defterinden İspir Sancağının Çörmeli (Çermelü) ve Kabahor (şimdi İkizdere İlçesine bağlı) nahiyelerinden ibaret olduğu anlaşılmaktadır.

Birinci Dünya Savaşında bütün bölgede olduğu gibi İspir’de 20 Şubat 1916 tarihinde Rusların işgaline maruz kalmıştır ve bu işgal 20 Ocak 1918 tarihine kadar sürmüştür.

7 Kasım 1917 tarihinde Bolşevik hareketi sonucu Rusların İspir’den çekilmeye başlaması üzerine, 20 Ocak 1918 tarihinde Müftü Hacı Hafız Mustafa (Başkapan) Efendi başkanlığında İspir’de bulunan Azerbaycanlı Hasan ve Ali Efendiler, Şeyh Zade Hacı Mehmet Efendi, Cerrah Zade (Cilonun) Hasan efendi, Hoca Hayrullah Efendi, Hunutlu Mehmet Efendi, Kanlı Saadettin Hoca Efendi, Hacı Hafiz Zade Müştak(Çağlayan) Efendi bir araya gelerek “Şuralar Cemiyetini” kurmuş, teşkilatlanarak Ermenilerin İspir ve çevresine girmesini önlemiştir. İspir, 25 Şubat 1918’de Yüzbaşı Ziya Bey komutasındaki Türk birliğinin gelmesi ile vatan topraklarına katılmıştır.

30.Ekim.1918’de I. Dünya Savaşı’nı sona erdiren Mondros Mütarekesi Erzurum’da Ermeni meselesini tekrar gündeme getirdi. Mütarekenin 24.cü maddesi, herhangi bir karışıklık çıkması halinde Erzurum’un da dahil olduğu altı vilayette itilaf devletlerine işgal hakkı tanıyordu. Bunun üzerine gerekli mücadelenin yapılması için Kasım 1918’de İstanbul’da kurulan “Vilâyet-i Şarkiyye Müdâfaa-i Hukûk-ı Milliyye Cemiyeti”nin Mart 1919’da Erzurum şubesi açıldı. Ayni mücadeleye iştirak etmek ve destek olmak üzere “İspir Şuralar Cemiyeti” kendini fesh ederek Nisan 1919’da “Vilayeti Şarkiyye Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti İspir Şubesi” ni kurmuş ve teşkilatını tamamlamıştır. İspir Şubesi Reisi Cemal (Altundaş)’dır. Erzurum Kongresine Şeyh Zâde Hacı Mehmed (Öztürk) Bey ve Şube Reisi Cemal (Altundaş) Bey İspir temsilcileri olarak iştirak etmiştir.

Mahalli İdareler

İspir Belediyesi H. 1317/ M. 1899 yılından önce kurulmuştur. 1899 tarihli 14. Erzurum Salnamesinde “ Beledi Dairesi Reisi Hafız Abdullah Efendi” olarak belirtilmiş ayrıca aza ve kâtip’in de isimleri zikredilmiştir.

İspir Belediye Başkanları (Cumhuriyetin ilanından sonra)

1. Halil Yakupoğlu 1920-1928 2. Abdullah Çağlayan 1928-1938 3. Abdullah Aras 1938-1955 4. Sebahattin Öztürkoğlu (1955-1959 ve 1959-1963 ve 1963-1968 ve 1972-1977) 4 dönem 5.Şevket Akın (1968-1972) 6.Osman Çelik(1977-1980 ve1980-1984 ve 1984-1989) üç dönem 7. Seyfettin Yazıcı (1989-2004) 8. Osman Çakır (2004 -2009 ve 2009 – 2014) iki dönem

Çamlıkaya (Hunut) Belediyesi 1956 yılında kurulmuştur. Çamlıkaya Belediye Başkanları: 1. Mehmet Günal (1956-1960), 2. Cemal Ünal (1960-1964) , 3. Muzaffer Totoş ( 1964 -1968, 1968-1972, 1972-1977, 1977-1980 )dört dönem 4. İhtilalde tayin edilenler (1980-1984), 5. Fevzi Gözüm (1984-1989) 6. Mehmet Gültekin (1989-2004) 7. Nihat Türker (2004-2009 ve 2009 – 2014) iki dönem


Bibliyografi:

İ.H.Konyalı, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi – 1960 Süreyya H. Şehitoğlu, İspir’in Kurtuluşu M.Y.Çağlayan, Şu Bizim İspir – 1981 M.T.Tarkan, Orta ve Aşağı Çoruh Havzası-1973 E.Konukçu, Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum – 1992 A.M.Aktemur – İ.U.Kukaracı Kültür Varlıkları ile İspir – 2004 S.Eğilmez, Erzurum Kuruluşundan Osmanlı Fethine Kadar – 2012 D.Aydın, Erzurum Beylerbeyiliği ve Teşkilatı B.S.Baykal, Erzurum Kongresi İle İlgili Belgeler Y.Çil, Erzurum Kongresi’ne Katılan Delegeler- 2005 H.Gündoğdu – A.A.Bayhan- M.Arslan, Sanat Tarihi Açısından Erzurum – 2010

Yan taraf