A�SPA�R A�LA�ESA�

A�SPA�R A�LA�ESA�

40.48361; 40.99528

A�spir, Anadolua��nun kuzeydoAYusunda, A�oruh Nehri vadisinde kurulmuAYtur. Erzuruma��a 146 km. mesafededir. Harita koordinatlarA� 40A�29a�?1a�?N, 40A�59a�?43a�?E olup deniz seviyesinden yA?ksekliAYi 1180 metredir. YA?zA�lA�A?mA? 2100 km2 dir.

A�spir, kuzeyden Rize (A�kizdere ve HemAYin ilA�eleri) ve Artvin (Yusufeli ilA�esi), doAYudan Tortum, batA�dan Pazaryolu, gA?neyden Aziziye (IlA�ca) ilA�eleri ile komAYudur.

A�spir, konum itibariyle iki havzadan oluAYmaktadA�r. GA?neyi, yukarA� A�oruh havzasA�nA�n baAYlangA�cA�nA� oluAYturan A�A�rmeli bA�lgesinde yer alA�rken kuzeyi, Orta A�oruh HavzasA�nda bulunmaktadA�r.

Orta A�oruh havzasA�nda olan ilA�enin kuzey ve gA?neyi A�ok yA?ksek daAYlarla A�evrilidir. A�spir ilA�esinin kuzeyini oluAYturan Karadeniz sA�ra daAYlarA�, Kemer daAYA�ndan (3250 m) itibaren gA?neybatA� a�� kuzeydoAYu yA�nA?nde geliAYir ve VerA�enin tepesi (3711m), Harman Tepe (3159 m), KaraA�elle Tepe (3331 m), Tatos DaAYlarA� (3500 m), Hunut daAYA� (3560 m) ile devam ederek en yA?ksek deAYerini KaA�kar daAYA�nda (3937 m) kazanA�r. Bu sA�radaAYlara yA�re halkA� a�?Barhar DaAYlarA�a�? demekte ve tarihi kaynaklarda da bu isim kullanA�lmaktadA�r. Bu daAYlarA�n gA?ney yamaA�larA�nda ve SalaA�or Deresi A?stA?ndeki YedigA�ller, bol ve deAYiAYik otlu yaylalarA� oluAYturmaktadA�r.

A�spir ilA�e Merkezinin gA?neyinde bulunan ve ilA�e topraklarA�nA� iki kA�sma ayA�ran sA�ra daAYlar batA�dan DeliktaAY DaAYA� (2600 m) ile baAYlayarak Kurucayurt DaAYA� (2730 m), Orta DaAY (2480 m), Kavak DaAYA� (EAYkens yaylasA� 2547 m), A�ipot DaAYA� (2882 m), Mescit DaAYA� (3240 m), Deve DaAYA� (3363 m), Bozan DaAYA� (2924 m), SandA�k DaAYA� (3186 m), Korga DaAYA� (2364 m) A�nemli olanlarA�dA�r.

A�oruh Nehrinin baAYlangA�cA�nA� oluAYturan bA�lgede ve Mescit DaAYA�nA�n batA�ya bakan yamaA�larA�nda fazla sirk gA�lA? mevcuttur. YA�re halkA� bu bA�lgeye yedi gA�ller veya Viran Azehir demektedir. Bu gA�llerin bulunduAYu yA?kseklik 2700 m civarA�ndadA�r. A�oruh Nehrinin baAYlangA�cA� olan bu gA�llerin bulunduAYu yerden baAYlayarak Leylek BoAYazA� sonuna kadar olan bA�lge, tarihi kayA�tlarda a�?A�ormelia�? ismiyle anA�lmakta ve halk da ayni ismi kullanmaktadA�r. Bu alanda depresyonun tabanA� geniAYlemiAY ve dA?zleAYmiAYtir. Leylek BoAYazA�a��nda A�oruh Nehri dik kenarlA� ve dar tabanlA� boAYaz vadi oluAYturmuAYtur. Muhtelif tesirler altA�nda kalarak aAYA�nan, parA�alanan A�oruh havzasA�nA�n yA?zey AYekilleri bakA�mA�ndan en dikkati A�eken A�zelliAYini, daAYlA�k olmasA� ve bu daAYlarA�n akarsu A�A�AYA�rlarA� boyunca aAYA�narak, dar ve derin boAYaz vadilerinin oluAYmasA� olarak izah etmek mA?mkA?ndA?r.

DA?nyanA�n en hA�zlA� akan nehirlerinden birisi olan A�oruh Nehria��nde su sporlarA�, A�zellikle rafting iA�in A�ok uygun alanlar vardA�r. BA�lgenin daAYlA�k olmasA�ndan dolayA� tarA�ma elveriAYli alanlar azdA�r.

A�spir ilA�esi sA�nA�rlarA� iA�inden A�A�kan, vadi ve havza oluAYturarak geA�en A�oruh nehri boyunca A�klim A�zellikleri farklA�lA�klar gA�stermektedir. Orta A�oruh havzasA�nda bulunan A�amlA�kaya (Hunut), A�spir Merkez ve bu vadide bulunan kA�ylerin iklim AYartlarA� ile YukarA� A�oruh havzasA�nda (A�A�rmeli) bulunan kA�ylerin iklim AYartlarA� A�ok bA?yA?k farklA�lA�klar gA�sterir. Orta A�oruh vadisi tabanA�nda ve yamaA�larA�nda hA?kA?m sA?ren yumuAYak iklim, Bayburt istikametine gidildikA�e sertleAYmeye baAYlar. A�A�rmeli bA�lgesi DoAYu Anadolua��nun en soAYuk bA�lA?mA? A?zerinde bulunduAYu iA�in kA�AY mevsimi uzun olur. A�spira��in yA�llA�k ortalama yaAYA�AY miktarA� 410.3 mma��dir. A�lA�e merkezinde en dA?AYA?k sA�caklA�k ortalamasA� Ocak ayA�nda -4,6 C, en yA?ksek sA�caklA�k ortalamasA� AAYustos ayA�nda 20.1 Ca��dir. A�A�rmeli bA�lgesinde Ocak ayA� ortalamasA� -7 C, AAYustos ayA� ortalamasA� 17.1 Ca��dir. A�oruh Nehrinde barajlar ve A�oruh Nehrine birleAYen derelerde A�ok sayA�da HES yapA�lmaktadA�r.

full coverage drugstore foundation.

Kamagra for sale, Zoloft withoutprescription.

 
A�spir ismini A�skitlerden almA�AYtA�r. A�skitler (Saka TA?rkleri) bA?yA?k hA?kA?mdarlarA� Afrasyab zamanA�nda (M.A�.654-626) Erzurum ve A�evresine yerleAYtiler. Saka TA?rkleri kabilelerinden olan Taoa��lar Oltu, Olur, Narman, Azenkaya, Tortum yA�relerine, Sper/Saspera��ler A�spir bA�lgesine ve Akampsis denilen A�oruh nehri vadisine, Paseana��lar da (Pasin bA�lgesi) Aras nehri vadisinde yerleAYmiAYlerdir. YukarA�da da belirtildiAYi gibi Saka TA?rklerinin a�?Sper/Saspera�? boyunun ismi A�spir olarak hatA�ra kalmA�AYtA�r. A�spir ismi OsmanlA� A�mparatorluAYu yazA�AYmalarA�nda a�?A�spihra�? olarak geA�mektedir. M.A� 680 yA�llarA�nda Saka TA?rkleri Kafkas DaAYlarA�nA� aAYarak DoAYu Anadolu bA�lgesine gelmiAY ve yukarA�da belirtilen sahalara yerleAYmiAYlerdir. M.A�.626 yA�llarA�nda A�ran (Med) HA?kA?mdarA� Keyaksara��A�n dostluk ziyafetinde hile ile A�skit HA?kA?mdarA� Afrasyapa��A� (Alp Er Tunga) ve SakalarA�n ileri gelenlerini A�ldA?rtmesi A?zerine, bA�lge Med A�mparatorluAYunun hakimiyetine girmiAYtir. Meda��lerden sonra Persa��lerin eline geA�en DoAYu Anadolu BA�lgesi, Pers HA?kA?mdarA� I.Daryus (M.A�.522-485) tarafA�ndan yA�netilmiAYtir.

M.A�. 220a��de, Anadolua��ya hakim olan SelefkA?sler (Selevkiler), A�spir bA�lgesini kendilerine baAYladA�lar. SelefkA?s valilerinden I.Artaxias (M.A�.188-145) A�spir ve A�evresine de hakim oldu. M.A�. 120 yA�lA�nda Partlar ( ArsaklA�lar) DoAYu Anadolu bA�lgesine yerleAYtiler. M.A�.I. yA?zyA�lda DoAYu Anadolua��yu ele geA�iren RomalA�larla Partlar arasA�nda devam eden uzun mA?cadelede bA�lge taraflar arasA�nda el deAYiAYtirdi.

DoAYu Anadolu bA�lgesine (M.A�.60 a�� M.S.400) yA�llarA� arasA�nda BA?yA?k Roma A�mparatorluAYu hakim olmuAYtur. 395 yA�lA�nda BA?yA?k Roma A�mparatorluAYua��nun ikiye ayrA�lmasA� ile merkezi A�stanbul olan Bizans (DoAYu Roma imparatorluAYu 395-1453) devrinde Sasanilerin DoAYu Anadolu saldA�rA�larA� artarak devam etmiAYtir. Bu saldA�rA�lara karAYA� mA?stahkem kalelere ihtiyaA� duyan BizansA�n A�mparatorluAYunun, Erzurum Kalesi ile birlikte 415-420 yA�llarA�nda A�spir Kalesia��ni de yaptA�rdA�AYA� tahmin edilmektedir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), BizansA�n doAYu bA�lgesinin fethi iA�in Mesleme el-Fihri oAYlu Habiba��i gA�revlendirdi.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkA�ndan topladA�AYA� askerlerle Kalikala (Erzurum) geldi. BizanslA� kumandan Marianos yA�netimindeki birlikler, MA?slA?manlarla ovada yaptA�klarA� savaAYta maAYlup oldular. Erzuruma��dan sonra A�spira��i alan MA?slA?manlar bA�lgede 949 yA�lA�na kadar hakimiyetlerini devam ettirmiAYtir. X. YA?zyA�lda Abbasilerin zayA�f dA?AYmesinden istifade eden BizanslA�lar 949 yA�lA�nA�n EylA?l ayA�nda tekrar bA�lgeye hakim olmuAY ve 1071 yA�lA�na kadar bu hakimiyetlerini sA?rdA?rmA?AYlerdir. 26 AAYustos 1071a��de Malazgirt SavaAYA� sonrasA� Bizans A�mparatoru Romanos Diogenes tahtA�nA� kaybetti. Sultan Alp Arslan Erzurum ve A�evresini Emir Saltuka��a ikta olarak vermiAYtir. Emir Saltuk tarafA�ndan temelleri atA�lan beyliAYin sA�nA�rlarA� bu gA?nkA? il sA�nA�rlarA�nA� biraz aAYmaktaydA�. Kuzeyde Zigana daAYlarA� Bizans-Saltuklu sA�nA�rA�nA� teAYkil ediyordu. KuzeydoAYuda ise GA?rcA? kA�rallA�AYA� vardA�. A�spir Saltuklu BeyliAYinin sancaAYA� olmuAYtu.

1202 yA�lA�nda Saltuklu Devleti yA�kA�lmA�AY, A�spir bu tarihte Erzurum SelA�uklu BeyliAYi hakimiyetine girmiAYtir. Erzurum Meliki MugisA?ddin TuAYrul Azah zamanA�nda A�spir Sancak BeAYinin Emir AtabeAY Erdem Azah olduAYunu, A�spir A�arAYA� Camiinin (TuAYrulAYah Camii) kitabesinden A�AYreniyoruz.

1230-1308 dA�neminde Anadolu SelA�uklu Devleti bA�lgeye hakim olmuAY, bA�lge Anadolu birliAYi dahilinde sayA�lmA�AYtA�r. MoAYol istilasA� sonucu SelA�uklu Devletinin yA�kA�lmasA� ile bA�lgeye ve A�spira��e 1308-1335 yA�llarA� arasA�nda A�lhanlA�lar hakim olmuAYlardA�r.

A�lhanlA� devletinin A�A�kA?AYA? sonucu 1335-1394 yA�llarA� arasA�nda SutaylA�lar, A�obanlA�lar, EretnalA�lar, Mutahharten ve Timurlular gibi A�eAYitli devletlerin himayesi altA�nda kalan A�spira��in 1394-1405 yA�llarA� arasA�nda Akkoyunlua��larA�n himayesinde ve Akkoyunlu Pir Hoca Beya��in idaresinde olduAYu bilinmektedir. 1405 yA�lA�nda Karakoyunlu hakimiyetine geA�en A�spir, 1467 yA�lA�nda tekrar Akkoyunlu Devletine dahil olmuAY ve bA�lgeye Akkoyunlu Pornak oymaAYA� yerleAYmiAYtir.

Safevi a�� Akkoyunlu savaAYlarA�ndan istifade eden GA?rcA? Atabek KrallA�AYA� (Sa-Atabego) 1502 yA�lA�nda A�spira��i iAYgal etmiAY, (1502-1514) yA�llarA� arasA�nda bA�lgeye hakim olmuAYtur.

Yavuz Sultan Selima��in A�aldA�ran SavaAYA�ndan dA�nerken, Sa-Atabego KrallA�AYA� A?zerine yA?rA?mesi A?zerine, Sa- Atabego KralA� Mirza A�abuk Ekim-1514 tarihinde A�spira��in anahtarlarA�nA� OsmanlA� Ordusuna teslim ederek aman dilemiAYtir.

A�spir, 27 Ramazan 921 (4 KasA�m 1515) tarihinde OsmanlA� SancaAYA� olmuAY ve Trabzon Alaybeyi Bayraklu-oAYlu ilk Sancak Beyi olarak atanmA�AYtA�r. 1520 tarihli OsmanlA� Tahrir Defterinden A�spir SancaAYA�nA�n A�A�rmeli (A�ermelA?) ve Kabahor (AYimdi A�kizdere A�lA�esine baAYlA�) nahiyelerinden ibaret olduAYu anlaAYA�lmaktadA�r.

Birinci DA?nya SavaAYA�nda bA?tA?n bA�lgede olduAYu gibi A�spira��de 20 Azubat 1916 tarihinde RuslarA�n iAYgaline maruz kalmA�AYtA�r ve bu iAYgal 20 Ocak 1918 tarihine kadar sA?rmA?AYtA?r.

7 KasA�m 1917 tarihinde BolAYevik hareketi sonucu RuslarA�n A�spira��den A�ekilmeye baAYlamasA� A?zerine, 20 Ocak 1918 tarihinde MA?ftA? HacA� HafA�z Mustafa (BaAYkapan) Efendi baAYkanlA�AYA�nda A�spira��de bulunan AzerbaycanlA� Hasan ve Ali Efendiler, Azeyh Zade HacA� Mehmet Efendi, Cerrah Zade (Cilonun) Hasan efendi, Hoca Hayrullah Efendi, Hunutlu Mehmet Efendi, KanlA� Saadettin Hoca Efendi, HacA� Hafiz Zade MA?AYtak(A�aAYlayan) Efendi bir araya gelerek “Azuralar Cemiyetinia�? kurmuAY, teAYkilatlanarak Ermenilerin A�spir ve A�evresine girmesini A�nlemiAYtir. A�spir, 25 Azubat 1918a��de YA?zbaAYA� Ziya Bey komutasA�ndaki TA?rk birliAYinin gelmesi ile vatan topraklarA�na katA�lmA�AYtA�r.

30.Ekim.1918a��de I. DA?nya SavaAYA�a��nA� sona erdiren Mondros MA?tarekesi Erzuruma��da Ermeni meselesini tekrar gA?ndeme getirdi. MA?tarekenin 24.cA? maddesi, herhangi bir karA�AYA�klA�k A�A�kmasA� halinde Erzuruma��un da dahil olduAYu altA� vilayette itilaf devletlerine iAYgal hakkA� tanA�yordu. Bunun A?zerine gerekli mA?cadelenin yapA�lmasA� iA�in KasA�m 1918a��de A�stanbula��da kurulan a�?VilA?yet-i Azarkiyye MA?dA?faa-i HukA�k-A� Milliyye Cemiyetia�?nin Mart 1919a��da Erzurum AYubesi aA�A�ldA�. Ayni mA?cadeleye iAYtirak etmek ve destek olmak A?zere a�?A�spir Azuralar Cemiyetia�? kendini fesh ederek Nisan 1919a��da a�?Vilayeti Azarkiyye MA?dA?faa-i Hukuk Cemiyeti A�spir Azubesia�? ni kurmuAY ve teAYkilatA�nA� tamamlamA�AYtA�r. A�spir Azubesi Reisi Cemal (AltundaAY)a��dA�r. Erzurum Kongresine Azeyh ZA?de HacA� Mehmed (A�ztA?rk) Bey ve Azube Reisi Cemal (AltundaAY) Bey A�spir temsilcileri olarak iAYtirak etmiAYtir.

Mahalli A�dareler

A�spir Belediyesi H. 1317/ M. 1899 yA�lA�ndan A�nce kurulmuAYtur. 1899 tarihli 14. Erzurum Salnamesinde a�? Beledi Dairesi Reisi HafA�z Abdullah Efendia�? olarak belirtilmiAY ayrA�ca aza ve kA?tipa��in de isimleri zikredilmiAYtir.

A�spir Belediye BaAYkanlarA� (Cumhuriyetin ilanA�ndan sonra)

1. Halil YakupoAYlu 1920-1928 2. Abdullah A�aAYlayan 1928-1938 3. Abdullah Aras 1938-1955 4. Sebahattin A�ztA?rkoAYlu (1955-1959 ve 1959-1963 ve 1963-1968 ve 1972-1977) 4 dA�nem 5.Azevket AkA�n (1968-1972) 6.Osman A�elik(1977-1980 ve1980-1984 ve 1984-1989) A?A� dA�nem 7. Seyfettin YazA�cA� (1989-2004) 8. Osman A�akA�r (2004 -2009 ve 2009 – 2014) iki dA�nem

A�amlA�kaya (Hunut) Belediyesi 1956 yA�lA�nda kurulmuAYtur. A�amlA�kaya Belediye BaAYkanlarA�: 1. Mehmet GA?nal (1956-1960), 2. Cemal A?nal (1960-1964) , 3. Muzaffer TotoAY ( 1964 -1968, 1968-1972, 1972-1977, 1977-1980 )dA�rt dA�nem 4. A�htilalde tayin edilenler (1980-1984), 5. Fevzi GA�zA?m (1984-1989) 6. Mehmet GA?ltekin (1989-2004) 7. Nihat TA?rker (2004-2009 ve 2009 – 2014) iki dA�nem


Bibliyografi:

A�.H.KonyalA�, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi a�� 1960 SA?reyya H. AzehitoAYlu, A�spira��in KurtuluAYu M.Y.A�aAYlayan, Azu Bizim A�spir a�� 1981 M.T.Tarkan, Orta ve AAYaAYA� A�oruh HavzasA�-1973 E.KonukA�u, SelA�uklulardan Cumhuriyete Erzurum – 1992 A.M.Aktemur a�� A�.U.KukaracA� KA?ltA?r VarlA�klarA� ile A�spir – 2004 S.EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlA� Fethine Kadar a�� 2012 D.AydA�n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatA� B.S.Baykal, Erzurum Kongresi A�le A�lgili Belgeler Y.A�il, Erzurum Kongresia��ne KatA�lan Delegeler- 2005 H.GA?ndoAYdu a�� A.A.Bayhan- M.Arslan, Sanat Tarihi AA�A�sA�ndan Erzurum – 2010

Yan taraf