Ai??BRAi??HAi??M HAKKI ERZURAi??MAZ

Ai??BRAi??HAi??M HAKKI ERZURAi??MAZ

(1703 ai??i?? 1780) Ai??lim, sAi??fi, AYair

Ai??brA?him HakkAi?? Hazretleri, Erzurum-Hasankaleai??i??de (2 Muharrem 1115) 18 MayAi??s 1703ai??i??te doAYdu. Dedesi Hasankale eAYrafAi??ndan Dursun Mehmed oAYlu Molla Bekir, babasAi?? DerviAY Osman Efendi, annesi AltAi??nbaAYak (KAi??ndAi??AYAi??) kAi??yA?nden AzeyhoAYlu Dede Mahmudai??i??un kAi??zAi?? Azerife Hanife HanAi??mai??i??dAi??r.

Ai??brahim HakkAi?? yedi yaAYAi??nda annesini kaybeder. BabasAi?? Osman Efendi 1119ai??i??da (1707) Erzurumai??i??a yerleAYerek YukarAi?? Habib Efendi Camii imamAi?? olmuAY, 1710ai??i??da hac niyeti ile yola Ai??Ai??kmAi??AY, Siirtai??i??in Tillo ilAi??esine uAYradAi??AYAi??nda, yAi??renin tanAi??nmAi??AY mA?rAYitlerinden Ai??smaAi??l Fakirullahai??i??a intisap ederek buraya yerleAYmiAYtir.

BabasAi??nAi??n isteAYi A?zerine dokuz yaAYAi??ndaTilloai??i??ya giden Ai??brahim HakkAi??, AYeyhi Ai??smaAi??l Fakirullahai??i??la tanAi??AYAi??r. BabasAi?? ile birlikte ayni hA?crede onun terbiyesinden ve AYeyhinin ilim ve irfanAi??ndan istifade etmiAYtir.

Marifetnameai??i??deki DA?nya HaritasAi??

1720ai??i??de babasAi??nAi??n vefatAi?? A?zerine Erzurumai??i??a gelen Ai??brahim HakkAi??, Erzurum MA?ftA?sA? AYair HA?zAi??k Mehmed Efendiai??i??den ArapAi??a ve FarsAi??a dersleri almAi??AYtAi??r. Erzurumai??i??daki Ai??AYrenimini sekiz yAi??lda tamamlayan Ai??brahim HakkAi??, 1728 yAi??lAi??nda tekrar Tilloai??i??ya gitmiAY, AYeyhine hizmet ederek onun feyzinden istifade etmeyi sA?rdA?rmA?AYtA?r.

1734 yAi??lAi??nda AYeyhi Ai??smaAi??l Fakirullahai??i??Ai??n vefatAi?? A?zerine Erzurumai??i??a dAi??nmA?AY, daha Ai??nce babasAi??nAi??nAi??mamlAi??k yaptAi??AYAi?? YukarAi?? Habib Efendi Camiiai??i??ne imam olmuAYtur.

Ai??brahim HakkAi??, 1736 yAi??lAi??nda Firdevs hanAi??mla evlendi. Bu hanAi??mdan Ai??smail Fehim ve Ahmed Naimi isimli iki Ai??ocuAYu oldu. 1738ai??i??de hacca gitti ve dAi??nA?AYte ikinci eAYi Fatma HanAi??mla evlendi. 1742 yAi??lAi??nda A?Ai??A?ncA? eAYi BelkAi??s HanAi??mla evlendi ve hanAi??mdan GA?lsA?m ile Muhammed Azakir isminde iki Ai??ocuAYu oldu. 1745 yAi??lAi??nda dAi??rdA?ncA? eAYi ZA?leyha HanAi??mla evlendi ve hanAi??mdan da Osman ile Nedim isminde iki Ai??ocuAYu oldu.

1747 yAi??lAi??nda Ai??stanbulai??i??a giden Ai??brahim HakkAi??, Sultan I. Mahmudai??i??la gAi??rA?AYA?p ilgi ve takdirini kazandAi??. Kendisine mA?derrislik payesi verildi ve ders okutmak AYartAi?? ile Erzurum Abdurrahman Gazi Dede Tekkesiai??i??nin zA?viyedA?rlAi??AYAi?? tevcih edildi. Ai??brahim HakkAi?? Hazretleri, oAYlu Ai??smaAi??l Fehimai??i??in tahsilini tamamlamasAi?? A?zerine imamlAi??k gAi??revini ona bAi??rakarak, ilmi faaliyetlere daha fazla zaman ayAi??rabilmek iAi??in gA?nlerinin Ai??oAYunu Hasankaleai??i??de geAi??irmeye baAYladAi??.

1755 yAi??lAi??nda ikinci defa Ai??stanbulai??i??a giderek kA?tA?phane Ai??alAi??AYmalarAi?? yapan Ai??brahim HakkAi??, Erzurumai??i??a dAi??ndA?AYA?nde 1757 yAi??lAi??nda Maai??i??rifetnA?meai??i??yi yazmaya baAYladAi??.

Ai??brahim HakkAi??,1763 yAi??lAi??nda A?Ai??A?ncA? defa Tilloai??i??ya giderek, AYeyhinin kAi??zAi?? Fatma Azize HanAi??m ile evlenmiAY ve buraya yerleAYmiAYtir. Bu eAYinden Hanife ve Azemsa AyAYe adAi??nda iki kAi??z Ai??ocuAYu olmuAYtur.

Ai??brahim HakkAi?? Hazretleri,19 CemaziyelA?hir1194 (22 Haziran 1780) tarihinde vefat etti. Tilloai??i??da AYeyhinin tA?rbesine defnedilmiAYtir.

Ai??brahim HakkAi?? Erzurumi, sadece dini, tasavvufi ve manevi ilimlerle derin vukufu olan bir A?lim ve AYair deAYil, ayni zamanda astronomi, matematik, fizik gibi mA?sbet ilimlerde de geniAY bir bilgi sahibidir.

Eserlerinin bir kAi??smAi??nAi?? manzum olarak yazan Ai??brahim HakkAi?? genellikle ai???HakkAi??ai???, bazen de ai???FakAi??riai??? mahlasAi??nAi?? kullanmAi??AYtAi??r. Ai??oAYu TA?rkAi??e olan (ArapAi??a ve FarsAi??a da yazmAi??AYtAi??r) eserlerinin sayAi??sAi?? hakkAi??nda deAYiAYik rakamlar verilmiAYtir.

Ai??brahim HakkAi?? kendi Ai??alAi??AYmalarAi??ndan sAi??z ederken, Ai??oAYunu bA?yA?k kitaplarAi??nAi??n iAi??ine aldAi??AYAi?? kA?Ai??A?k risA?lelerini mA?stakil eser olarak saymamAi??AYtAi??r. ai???Ai??lahinameai??? nin sonuna eklediAYi bir notta onu ai???ana eserai???, beAYi de ai???evlat eserai??? olmak A?zere onbeAY kitabAi??nAi?? dili ve telif tarihleriyle birlikte kaydetmiAYtir.

  1. Divan, ilk eseri olan ve AYiirlerinin toplandAi??AYAi?? bu kitap 1168 (1755) yAi??lAi??nda oAYlu

Ai??smail Fehim iAi??in tertip edilmiAYtir. Divanda ArapAi??a ve FarsAi??a AYiirler dahil 500 kadar

manzume yer almaktadAi??r.

2- Maai??i??rifetnA?me, 1170 (1757) de tamamlanan eser Ai??brahim HakkAi??ai??i??nAi??n ismini Ai??lA?m-

sA?zleAYtiren en Ai??nemli Ai??alAi??AYmasAi??dAi??r. Dini ve din dAi??AYAi?? ilimlere dair ansiklopedik bir

eser olan Maai??i??rifetnA?me, bir ai???mukaddimeai???, A?Ai?? ai???fenai???, bir de ai???hatimeai??? olmak A?zere beAY

bAi??lA?mden oluAYmaktadAi??r.

  1. MecmAi??atA?ai??i??l irfA?niyye,1174 (1761)yAi??lAi??nda yazAi??lan bu eserde,ai???nefsini bilen Rabbini bilirai??? hadis-i AYerifi yorumlanmaktadAi??r. A?Ai?? bAi??lA?mden oluAYan eserde birinci bAi??lA?m ArapAi??a, ikinci bAi??lA?m FarsAi??a ve A?Ai??A?ncA? bAi??lA?m TA?rkAi??e yazAi??lmAi??AYtAi??r.

4- Ai??nsA?niye, 1763 yAi??lAi??nda yazAi??lmAi??AY olan bu eser ArapAi??a, FarsAi??a ve TA?rkAi??e 160 kitaptan

seAi??ilmiAY, daha Ai??ok tasavvuf ve eAYitim aAYAi??rlAi??klAi?? AYiirlerle oluAYturulmuAYtur.

  1. MecmAi??atA?ai??i??l-meA?ni, 1178 (1765)ai??i??de yazAi??lmAi??AY olan bu eser ArapAi??a, FarsAi??a ve TA?rkAi??e

KarAi??AYAi??k olarak manzum ve mensur metinlerden oluAYmaktadAi??r.

  1. MeAYA?rikuai??i??l-yAi??h, 1185 (1771) yAi??lAi??nda yazAi??lmAi??AY AYiir antolojisidir.
  2. SefinetA?ai??i??rrAi??h min vA?ridA?ti-lfA?tA?h, 1187 (1773)ai??i??de yazAi??lmAi??AY AYiir kitabAi??dAi??r.
  3. KenzA?ai??i??l-fA?tuh, 1188 (1774)yAi??lAi??nda yazAi??lan eser tasavvufi mahiyettedir.
  4. DefinetA?ai??i??r-rAi??h, 1189 (1775)ai??i??de derlenen eserde 400 beyit ve A?Ai?? mektup bulunmaktadAi??r.
  5. RAi??huai??i??AY-AYAi??ruh, 1189 (1775)ai??i??de hazAi??rlanan eser seAi??ilmiAY manzumelerden oluAYmaktadAi??r.
  6. UrvetAi??ai??i??l-Ai??slA?m 1191 (1777) yAi??lAi??nda yazAi??lmAi??AYtAi??r.
  7. Heyai??i??etA?ai??i??l-Ai??slA?m, 1191 (1777)ai??i??de yazAi??lmAi??AYtAi??r.
  8. TuhfetAi??ai??i??l-kiram, 1180 (1766)ai??i??da yazAi??ldAi??AYAi?? dAi??AYAi??nda bilgi yoktur.
  9. NuhbetAi??ai??i??l-kelA?m, 1182 (1768)ai??i??de yazAi??ldAi??AYAi?? dAi??AYAi??nda bilgi yoktur.
  10. Ai??lfetuai??i??l-enA?m, 1189 (1775)ai??i??de yazAi??ldAi??AYAi?? dAi??AYAi??nda bilgi yoktur.

BAi??BLAi??YOGRAFYA

Mustafa Ai??aAYrAi??cAi??, D.Ai??.A. cilt 21 s.305

Z.Fahri FAi??ndAi??koAYlu, Erzurum Azairleri

H.A.KasAi??r, Erzurum Azairleri

M.Ai??elik, Erzurum KitabAi??

Ai??smet Binark ai??i?? Nejat SefercioAYlu, Erzurumlu Ai??brahim HakkAi?? BibliyografyasAi?? K.B.1977

M.Nusret Som, TarihAi??e-i Erzurum

U.Ai??brahimhakkAi??oAYlu-F.Ai??brahimhakkAi??oAYlu Ervak Anma ToplantAi??larAi?? II-2004

H.Ai??avuAYoAYlu, Konferans yayAi??nAi??

N.KA?lekAi??i-T.Karabey, Divan A.A?.YayAi??nlarAi?? -1997

Amil Ai??elebioAYlu, Erzurumlu Ai??brahim HakkAi?? ai??i?? Ankara1988

 

Yan taraf