HINIS Ai??LAi??ESAi??

HINIS Ai??LAi??ESAi??

HAi??nAi??s Ai??lAi??esi Erzurumai??i??a 150 km. uzaklAi??ktadAi??r. YA?zAi??lAi??A?mA? 1799 km2 dir. RakAi??mAi?? 1720 m. dir. HAi??nAi??s, batAi??da BingAi??l DaAYlarAi?? (Kof tepesi 3070 m), gA?neyde AkdoAYan DaAYlarAi?? (2879 m.), doAYuda Ak DaAYlarAi?? (2953 m.), kuzeyde Kanca DaAYlarAi?? ve Karya DaAYAi?? ile Ai??evrili, engebeli ova A?zerine kurulmuAYtur. Arazi genellikle Ai??Ai??plak bir gAi??rA?ntA?ye sahiptir. TarAi??m alanlarAi?? azdAi??r.

Ai??lAi??enin her iki tarafAi??ndan geAi??mekte olan HAi??nAi??s Ai??ayAi?? kollarAi?? A?zerinde bulunan ve tekne tipi kanyon Ai??zelliklerine sahip bulunan HAi??nAi??s Kanyonu dA?nyanAi??n sayAi??lAi?? kanyonlarAi?? arasAi??nda yer almaktadAi??r.

HAi??nAi??s adAi??, ArapAi??a ai???HINSai??? (TA?rkAi??e anlamAi?? Kale) kelimesinden gelmektedir. HAi??nAi??s ilAi??esinin tarihsel geAi??miAYi M.Ai??. 1400ai??i??lA? yAi??llara dayanmaktadAi??r. Tarih Ai??ncesi Ai??aAYlarda, kaynaklarAi??nAi?? bu bAi??lgeden alan Aras ve FAi??rat nehirlerinin geAi??tiAYi vadilerde, bA?yA?k kA?ltA?r ve medeniyetler vA?cuda gelmiAY, Ai??evresinde deAYiAYik hayat sahasAi?? ve binlerce yAi??l Ai??nce parlayAi??p sAi??nen eski medeniyetlere sahne olmuAY, Ai??zellikle Kalkolitik ve Eski TunAi?? Ai??aAYAi??ndan itibaren yoAYun iskA?na ve siyasi olaylara tanAi??k olmuAYtur. Bu bilgiler, HAi??nAi??s – Kalecik KAi??yA?nde bulunan kalenin ilk kuruluAYunun M. Ai??. I.binde Urartular dAi??nemine ait olmasAi?? ve HAi??nAi??s- Toprakkaleai??i??de ele geAi??irilen M.Ai??.II.bine ve Demir Ai??aAYAi??na ait buluntulardan baAYka, ayrAi??ca bu kalede bulunan Urartu kemer parAi??alarAi??ndan edinilmekte ve Ai??nemli bir yerleAYime sahne olduAYunu gAi??stermektedir.

HAi??nAi??s bAi??lgesini Urartu Ai??mparatorluAYuna katan Kral Menuas (M.Ai??.810-785) in Ai??ivi yazAi??lAi?? taAY kitabeleri Zivin Kalesi (SA?ngA?taAY) ve Horasanai??i??Ai??n YazAi??lAi??taAY kAi??yA?ndedir. Ai??zellikle YazAi??lAi??taAY yazAi??tAi?? hem bAi??lgenin tarihi coAYrafyasAi??nAi??, hem de Urartu KrallAi??AYAi??nAi??n kuzey yayAi??lAi??mAi??nAi?? ayrAi??ntAi??lAi?? olarak anlatmaktadAi??r.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda Ai??skitlar Ai??nA?nden kaAi??an Kimmerler, Aras boyundaki Urartu devletinin gA?cA?nA? sarstAi??lar. Ai??skitler (Saka TA?rkleri) bA?yA?k hA?kA?mdarlarAi?? Afrasyab zamanAi??nda (M.Ai??.654-626) Erzurum ve komAYu bAi??lgelerine yerleAYtiler.

DoAYu Anadolu bAi??lgesine (MAi??.60 ai??i?? M.S.400) yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYu hakim olmuAYtur. 400 yAi??lAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYuai??i??nun ikiye ayrAi??lmasAi?? ile merkezi Ai??stanbul olan Bizans (DoAYu Roma imparatorluAYu 395-1453) kurulmuAY, bAi??lge Bizans hakimiyetine geAi??miAYtir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), Azam ve El-Cezire valisi olan Muai??i??aviyeai??i??ye bir mektup yazarak, BizansAi??n doAYu bAi??lgesinin fethi iAi??in Mesleme el-Fihri oAYlu Habibai??i??i gAi??revlendirmesini emretti.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkAi??ndan topladAi??AYAi?? askerlerle Kalikala (Erzurum) ya geldi. BizanslAi?? kumandan Marianos yAi??netimindeki birlikler, MA?slA?manlarla ovada yaptAi??klarAi?? savaAYta maAYlup oldular. Erzurum ve Ai??evresi (HAi??nAi??s BAi??lgesi dahil) Ai??slamla tanAi??AYmAi??AY oldu.

651-949 dAi??neminde Ai??slam idaresinde olan bAi??lge, BizanslAi??larAi??n baskAi??larAi?? sonucu tekrar onlarAi??n hakimiyetine girdi.

BA?yA?k SelAi??uklu SultanAi?? TuAYrul Azahai??i??Ai??n emri ile komutan Ai??brahim YAi??nal TA?rkistanai??i??dan NiAYapurai??i??a gelen ve yurt arayan kalabalAi??k TA?rkmen grubunu 1047ai??i??de, Anadoluai??i??ya gAi??nderdikten sonra, arkasAi??ndan bA?yA?k bir ordu ile harekete geAi??ti. SelAi??uklular, 1048 de Theodosiopolisai??i??e (Karin) ait bA?tA?n bAi??lgelere ve gA?neyde HaAYhtenic (HAi??nAi??s ve yAi??resi) ve Toron/Taronay (MuAY) yAi??resine TA?rkmen gruplarAi??nAi?? yerleAYtirdi.

HAi??nAi??s Ai??lAi??esi HAi??nAi??s Kanyonu

Bizans Ai??mparatoru Romanos Diogenes, 26 AAYustos 1071 de, Alp Arslan ile Malazgirt meydan muharebesini yaptAi??. Romanos Diogenes esir dA?AYtA?. Alp Arslanai??i??Ai??n isteAYi ile barAi??AY yapAi??ldAi?? ve bAi??lge TA?rklere terk edildi.

SelAi??uklu hakimiyetiyle bAi??lgeye Saltuklular (1072 ai??i?? 1202), Erzurum SelAi??uklu BeyliAYi (1202-1230), TA?rkiye SelAi??uklularAi?? (1230-1308), Ai??lhanlAi??lar (1308-1335) dAi??nemlerinde hakim olmuAYlardAi??r.

Ai??lhanlAi??lar dAi??neminde HAi??nAi??sai??i??a SutaylAi??lar ailesinin beyi HacAi?? Togay hakimdi. Ai??obanlAi??larai??i??dan Azeyh Hasan Ai??obani, MuAY tarafAi??ndan gelerek SutaylAi??larAi??n hakim olduAYu yerleri yaAYmalamaya baAYladAi??. HAi??nAi??s ve Ai??evresinde bA?yA?k tahribat yaptAi??. Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyeti 1358 yAi??lAi??na kadar sA?rdA?. 1358 yAi??lAi??nda CelA?yirli Sultan A?veysai??i??in Tebrizi almasAi??ndan sonra HAi??nAi??s Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AY ve EratnalAi??lar dAi??nemi baAYlamAi??AYtAi??r. EratnalAi??lar (1335-1381), Karakoyunlular (1381-1468), Akkoyunlular (1468 ai??i?? 1502), Azah Ai??smail (Safeviler) (1502-1514) arasAi??nda sert mA?cadelelerle geAi??en bu dAi??nemlerde bAi??lge huzur bulamamAi??AY, nA?fus azalmAi??AYtAi??r.

Azeref-nA?meai??i??ye gAi??re HAi??nAi??s, Ak-Koyunlular zamanAi??ndan beri, Malazgird, UAi??kan ve MuAY ile birlikte PazAi??ki aAYireti beylerinin elinde idi. HAi??nAi??s bAi??lgesi Azah Ai??smail tarafAi??ndan alAi??ndAi??AYAi??nda da ayni aAYiretin beyi Ai??olak Halid Beyai??i??e verilmiAYtir.

23 AAYustos 1514ai??i??de Ai??aldAi??ran meydan muharebesini kazanan Yavuz Sultan Selim, bu bAi??lgeyi Safevilerden temizlemiAY, Ai??olak Halid Bey ve ileri gelen adamlarAi?? Ai??ldA?rA?lmA?AYtA?r . OsmanlAi?? ordusu bAi??lgeden Ai??ekilirken kaynaklarda kim olduklarAi?? belirtilmeyen, Ai??skender ve Halil SelmAi?? adlarAi??ndaki AYahAi??slar HAi??nAi??s ve SAi??ylemez Baba nahiyelerine hA?kim bAi??rakAi??lmAi??AYlardAi??r. OsmanlAi?? ordusunun Anadoluya hareket ettiAYinin duyulmasAi?? A?zerine HAi??nAi??s ve Ai??evresi Azah Ai??smail tarafAi??ndan tekrar alAi??nmAi??AYtAi??r. Ai??ran idaresine geAi??en HAi??nAi??s, H.939/M.1533 yAi??lAi??nda Azah Tahmasb tarafAi??ndan, Bitlis Emiri Azeref Hanai??i??Ai??n idaresine verilmiAYtir. H.942/M.1535 yAi??lAi?? sonlarAi??nda, Kanuni Sultan SA?leyman ordusu ile birlikte Irakeyn Seferiai??i??nden dAi??nerken HAi??nAi??s ve Ai??evresinin OsmanlAi?? idaresine geAi??tiAYi anlaAYAi??lmaktadAi??r. H.947/M.1540 tarihinde HAi??nAi??s Sancak olmuAY ve Ayna Hoca Bey Sancak Beyi olmuAYtur. 19 ZilkA?de 951/ 1 Azubat 1545 tarihinde HAi??nAi??s Sancak Beyi Mustafa Bey olduAYu kayAi??tlardan tespit edilmektedir.

Rumi takvime gAi??re 1293 yAi??lAi??na rastladAi??AYAi?? iAi??in DoksanA?Ai?? Harbi olarak bilinen 1877- 1878 Rus savaAYAi??, daha Ai??nce meydana gelen OsmanlAi??ai??i??Rus savaAYlarAi?? gibi Tunaai??i??da ve DoAYu Anadoluai??i??da olmak A?zere iki cephede cereyan etti. 2 KasAi??m1877 tarihinde Ruslar HAi??nAi??sai??i??Ai?? aldAi??lar.

3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos (YeAYilkAi??y) KararlarAi?? ve 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin AndlaAYmasAi?? ile Rusya ile olan hudut belirtilmiAY, HAi??nAi??s OsmanlAi?? Ai??daresinde kalmAi??AYtAi??r.

Anadoluai??i??nun birAi??ok yerinde olduAYu gibi I. DA?nya SavaAYAi??na girilmesi ile Rus OrdularAi??nAi??n DoAYu Anadolu ya yaptAi??AYAi?? saldAi??rAi??larda HAi??nAi??sai??i??ta tarihinin en acAi?? sayfalarAi??nAi?? yaAYamAi??AYtAi??r. 15 Ocak 1916ai??i??da Ruslar HAi??nAi??sai??i??Ai?? iAYgal etti. Rus ordusunda gAi??nA?llA? olarak savaAYan Ermeni Ai??etecileri, HAi??nAi??s ve Ai??evre kAi??ylerinde, OsmanlAi?? Ai??mparatorluAYunun kendilerine gAi??sterdiAYi hoAY gAi??rA?ye raAYmen katliam yapmaya baAYlamAi??AYlardAi??r.

Birinci DA?nya SavaAYAi?? sonunda HAi??nAi??sai??i??in Ermeni iAYgalinden kurtuluAYu 14 Mart 1918’dir.

HAi??nAi??s Belediye teAYkilatAi?? 1925 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur.

HAi??nAi??s Belediye BaAYkanlAi??AYAi??na seAi??ilenler:

1925-1929 dAi??nemi Necmettin Diler

1929-1938 A?Ai?? dAi??nem Hamdi BingAi??l

1938- 1943 dAi??nemi Azemsettin Ai??zer

1943-1948 dAi??nemi Faik Alptekin

1948-1951 dAi??nemi Ahmet BingAi??l

1951-1955 dAi??nemi Sabri GA?ltekin

1955-1960 dAi??nemi Cemil Ai??rer

1960-1964 dAi??nemi Ai??lAi??e KaymakamlarAi?? (27 MayAi??s Ai??htilali)

1964-1968 dAi??nemi Enver Erdem

1968-1973 dAi??nemi Ai??mer FAi??rat

1973-1977 dAi??nemi Ai??brahim Eren

1977-1980 dAi??nemi Ai??mer FAi??rat

1980-1983 dAi??nemi ilAi??e kaymakamlarAi?? (12 EylA?l 1980 ihtilali)

1984-1989 SA?leyman Sekmen

1989-1999 iki dAi??nem Cafer Eren

1999-2004 dAi??nemi Ali Eren

2004-2014 iki dAi??nem Enver TaAi??yAi??ldAi??z


Bibliyografya

H.Z.KoAYay, Erzurum ve Ai??evresinin Dip Tarihi,

A.Azerif Beygu, Erzurum Tarihi

E.KA?rkAi??A?oAYlu, 1998 Erzurum YAi??llAi??AYAi??,

D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi??

A.Demir, Ai??slamAi??n Anadoluya GeliAYi

O.Turan, DoAYu Anadolu TA?rk Devletleri Tarihi

Ai??.H.KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi

E.KonukAi??u, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum

S. EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar

Tarih Yolunda Erzurum Dergileri

 

 

Ai??

Yan taraf