HASANKALE (PASAi??NLER)

HASANKALE (PASAi??NLER)

Pasinler (Hasankale) Ai??lAi??e merkezi, il merkezine 38 km. mesafededir. RakAi??mAi?? 1655 m. yA?zAi??lAi??A?mA? 1460 km2 dir. Pasinler Belediyesi 1904 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur. Hasankale AYifalAi?? kaplAi??calarAi?? ile AYAi??hret yapmAi??AY, iyi mesire yeridir.

Tarih Ai??ncesi Ai??aAYlarda, kaynaklarAi??nAi?? bu bAi??lgeden alarak A?Ai?? denize dAi??kA?lmekte olan Aras, FAi??rat ve Ai??oruh nehirleri boyundaki vadilerinde, bA?yA?k kA?ltA?r ve medeniyetler vA?cuda gelmiAY, Ai??evresinde deAYiAYik hayat sahasAi?? ve binlerce yAi??l Ai??nce parlayAi??p sAi??nen eski medeniyetlere sahne olmuAY, Ai??zellikle Kalkolitik ve Eski TunAi?? Ai??aAYAi??ndan itibaren yoAYun iskA?na ve siyasi olaylara tanAi??k olmuAYtur. Bu bilgiler geniAY bir coAYrafi alana yayAi??lmAi??AY olan Pasinler bAi??lgesinin, Hasankaleai??i??nin 12 km batAi??sAi??ndaki Sos HAi??yA?k arkeolojik kazAi??larAi??ndan anlaAYAi??lmakta ve bAi??lgenin

M.Ai??. 3500 yAi??llarAi??ndan itibaren yerleAYmeye sahne olduAYu hakkAi??ndaki bilgileri artAi??rmaktadAi??r. Birinci derecede tarAi??m kanAi??tAi?? sayAi??lan hububat kalAi??ntAi??larAi??na; orak, sA?zgeAi?? ve Ai??AYA?tme taAYlarAi??na, dokuma iAYlerinde kullanAi??lan bazAi?? gereAi??lere rastlanmasAi??, o dAi??nemin yaAYama biAi??imi hakkAi??nda aydAi??nlatAi??cAi?? bilgi vermektedir.

Pasinler bAi??lgesini Urartu Ai??mparatorluAYuna katan Kral Menuas (M.Ai??.810-785) in Ai??ivi yazAi??lAi?? taAY kitabeleri Zivin Kalesi (SA?ngA?taAY) ve Horasanai??i??Ai??n YazAi??lAi??taAY kAi??yA?ndedir. Ai??zellikle YazAi??lAi??taAY yazAi??tAi?? hem bAi??lgenin tarihi coAYrafyasAi??nAi??, hem de Urartu KrallAi??AYAi??nAi??n kuzey yayAi??lAi??mAi??nAi?? ayrAi??ntAi??lAi?? olarak anlatmaktadAi??r. AyrAi??ca Hasankaleai??i??de bulunan Kral Manuaai??i??ya ait Ai??ivi yazAi??lAi?? inAYa yazAi??tAi?? (Ai??stanbul Arkeoloji MA?zesindedir) Ai??ok gA?Ai??lA? bir kale yapAi??ldAi??AYAi??ndan bahsetmektedir.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda Ai??skitlar Ai??nA?nden kaAi??an Kimmerler, Aras boyundaki ve Erzurumai??i??daki Urartu devletinin gA?cA?nA? sarstAi??lar. Ai??skitler (Saka TA?rkleri) bA?yA?k hA?kA?mdarlarAi?? Afrasyab zamanAi??nda (M.Ai??.654-626) Erzurum ve komAYu bAi??lgelerine yerleAYtiler. Saka TA?rkleri kabilelerinden olan Taoai??i??lar Oltu, Olur, Narman, Azenkaya,Tortum yAi??relerine, Sper/Saperai??i??ler Ai??spir bAi??lgesine ve Akampsis denilen Ai??oruh nehri vadisine ve Paseanai??i??lar da (Pasin bAi??lgesi) Aras nehri vadisinde yerleAYmiAYlerdir. DoAYu Anadolu bAi??lgesine (MAi??.60 ai??i?? M.S.400) yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYu hakim olmuAYtur. 400 yAi??lAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYuai??i??nun ikiye ayrAi??lmasAi?? ile merkezi Ai??stanbul olan Bizans (DoAYu Roma imparatorluAYu 395-1453) kurulmuAY, bAi??lge Bizans hakimiyetine geAi??miAYtir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), Azam ve El-Cezire valisi olan Muai??i??aviyeai??i??ye bir mektup yazarak, BizansAi??n doAYu bAi??lgesinin fethi iAi??in Mesleme el-Fihri oAYlu Habibai??i??i gAi??revlendirmesini emretti.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkAi??ndan topladAi??AYAi?? askerlerle Kalikala (Erzurum) ya geldi. BizanslAi?? kumandan Marianos yAi??netimindeki birlikler, MA?slA?manlarla ovada yaptAi??klarAi?? savaAYta maAYlup oldular. Erzurum ve Ai??evresi (Pasinler BAi??lgesi dahil) Ai??slamla tanAi??AYmAi??AY oldu.

651-949 dAi??neminde Ai??slam idaresinde olan bAi??lge, BizanslAi??larAi??n baskAi??larAi?? sonucu tekrar onlarAi??n hakimiyetine girdi.

BA?yA?k SelAi??uklu SultanAi?? TuAYrul Azahai??i??Ai??n emri ile komutan Ai??brahim YAi??nal TA?rkistanai??i??dan NiAYapurai??i??a gelen ve yurt arayan kalabalAi??k TA?rkmen grubunu 1047ai??i??de, Anadoluai??i??ya gAi??nderdikten sonra, arkasAi??ndan bA?yA?k bir ordu ile harekete geAi??ti. SelAi??uklular, 1048 de Theodosiopolisai??i??e (Karin) ve Basean (Pasin) ovasAi??na, batAi??da Xaphteac (KaAYdariAi??), kuzeyde Sper (Ai??spir), Tayk/Taik ve Arsharunik (Oltu ai??i??Olur-Tortum-Ai??oruh vadisi), gA?neyde HaAYhtenic (HAi??nAi??s ve yAi??resi) ve Toron/Taronay (MuAY) yAi??resine TA?rkmen gruplarAi??nAi?? yerleAYtirdi.

Ai??brahim Yinal, Artze/Karaz zaferinden sonra, Basean/Pasin ovasAi??nda, Artcovit bAi??lgesindeki Kaputru (Hasankaleai??i??nin adAi?? o Tarihte Rumca Kaputruai??i??ydu. TA?rkAi??e ai???gAi??k-suai??? anlamAi??na gelmektedir) Ai??nA?nde bulunan Kastro-Komi (A?gA?mA?) kAi??yA?nde bulunan, Kekaumenos (Ermeni), Aaron(Rum) ve Liparit(GA?rcA?) komutasAi??ndaki GA?rcA?, Ermeni ve Rumlardan oluAYan Bizans ordusuna yaklaAYAi??yordu. Bizans ordusu, SelAi??uklulara barAi??AY teklif etti. Ancak KutalmAi??AY ve Ai??brahim Yinal bu teklifi geri Ai??evirdi. 18 EylA?l 1048 gA?nA?, SelAi??uklu ve Bizans kuvvetleri Kaputruai??i??da(Hasankale) karAYAi?? karAYAi??ya geldiler. Bir gA?n, bir gece sA?ren savaAYta, galibiyeti SelAi??uklular elde etti. Bizans generalleri ve Liparit bozguna uAYradAi??lar.

Bizans Ai??mparatoru Romanos Diogenes, 26 AAYustos 1071 de, Alp Arslan ile Malazgirt meydan muharebesini yaptAi??. Romanos Diogenes esir dA?AYtA?. Alp Arslanai??i??Ai??n isteAYi ile barAi??AY yapAi??ldAi?? ve bAi??lge TA?rklere terk edildi.

SelAi??uklu hakimiyetiyle bAi??lgeye Saltuklular (1072 ai??i?? 1202), Erzurum SelAi??uklu BeyliAYi (1202-1230), TA?rkiye SelAi??uklularAi?? (1230-1308), Ai??lhanlAi??lar (1308-1335) dAi??nemlerinde hakim olmuAYlardAi??r.

Ai??lhanlAi?? hakimiyeti dAi??neminde Erzurum ve Ai??evresinde sAi??z sahibi olan SutaylAi??lar ailesinin beyi HacAi?? Togay, ailesini gA?clA? hale getirmiAY ve diAYer TA?rkmen rakiplerine karAYAi?? bu bAi??lgeyi muhafazaya Ai??alAi??AYmAi??AYtAi??r. HacAi?? Togayai??i??Ai??n oAYlu Hasan,(1335-1340) Sutay gA?cA?nA? Erzurum ve havalisinde hissettirmek istemiAY, Avnik, Zivin ve Micingerd gibi yAi??netiminde bulunan mA?stahkem kaleler yanAi??nda bir yenisine ihtiyaAi?? duymuAYtur. 1340 yAi??lAi??ndan Ai??nce, Pasin ovasAi??nda bir kale inAYa ettirdi. BurasAi?? Erzurum, yukarAi?? Pasin ve Avnik taraflarAi??nAi?? kontrol edebilen bir tepenin A?zerine kurulmuAYtur. Bu yA?zden kurucusuna izafeten kale ve kasabaya Hasan Kale adAi?? verilmiAYtir. Kalenin kuzeyindeki daAY da ai???Hasan Babaai??? adAi?? ile anAi??lmAi??AYtAi??r.

BAi??lgeye 1340- 1358 dAi??neminde Ai??obanlAi??lar hakim olmuAYlardAi??r. 1340 Ekim ayAi??nda Ai??obanlAi??larai??i??dan Azeyh Hasan Ai??obani, MuAY tarafAi??ndan gelerek SutaylAi??larAi??n hakim olduAYu yerleri yaAYmalamaya baAYladAi??. Hasan Kaleai??i??de bA?yA?k tahribat yaptAi??, Aras nehrini geAi??erek Avnik A?zerine yA?rA?dA?, sonra buradan Tebrizai??i??e hareket etti. Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyeti 1358 yAi??lAi??na kadar devam etmiAY, bu dAi??nem iAi??inde Ai??obanlAi??larAi??n adAi??nAi?? ebedileAYtiren, Aras nehri A?zerindeki Ai??oban kAi??prA?sA? inAYa edilmiAYtir. 1358 yAi??lAi??nda CelA?yirli Sultan A?veysai??i??in Tebrizi almasAi??ndan sonra Pasinler Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AY ve EratnalAi??lar dAi??nemi baAYlamAi??AYtAi??r. EratnalAi??lar (1335-1381), Timurlular (1394-1405), Karakoyunlular (1380-1468), Akkoyunlular (1468 ai??i?? 1502), Azah Ai??smail (Safeviler) (1502-1514) arasAi??nda sert mA?cadelelerle geAi??en bu dAi??nemlerde bAi??lge huzur bulamamAi??AY, nA?fus azalmAi??AYtAi??r.

23 AAYustos 1514ai??i??de Ai??aldAi??ran meydan muharebesini kazanan Yavuz Sultan Selim, Ai??stanbulai??i??a dAi??nA?AYA?nde de Pasin ovasAi??ndan geAi??miAY ve bu bAi??lgeyi Safevilerden temizlemiAYtir. OsmanlAi??larAi??n yaptAi??klarAi?? dA?zenleme ve onarAi??m iAYlerinden sonra Pasin SancaAYAi?? kurulmuAY, 15 Zilhicce 943/ 25 MayAi??s 1535 tarihinde Pasin SancaAYAi??na Dulkadirli Azahruh Beyai??i??in oAYlu ve Erzurum Beylerbeyi Mehmed Beyai??i??in kardeAYi olan Ali Bey ilk sancakbeyi olarak tayin edilmiAYtir. Sancak BeyliAYinin merkezi Hasankaleai??i??dir. Zivin Kalesi, KaAYAi??zman ve Yahni daAYlarAi??na kadar olan bAi??lge Pasin SancaAYAi??na baAYlanmAi??AYtAi??r.

1828 Rus savaAYAi??na kadar Pasinlerai??i??de huzurlu bir hayat sA?rmA?AYtA?r. 1829ai??i??da OsmanlAi?? ordusu BardAi??z-Horasan arasAi??ndaki vadide yaptAi??AYAi?? savaAYAi?? kaybederek Hasan Kaleai??i??ye Ai??ekildi. Ancak buradada tutunamayAi??p Erzurumai??i??a geldiler. 14 EylA?l 1829 tarihinde yapAi??lan Edirne anlaAYmasAi?? ile Ruslar geri Ai??ekildiler. Ancak A?Ai?? aylAi??k Rus iAYgali Hasan Kaleai??i??ye bA?yA?k zararlar verdi. 1855 yAi??lAi??nda Ruslar yeniden harekete geAi??erek 4 AAYustos 1855ai??i??de Hasan Kaleai??i??yi ele geAi??irdiler. 30 Mart 1856ai??i??da yapAi??lan Paris AnlaAYmasAi?? ile bu iAYgal sona erdi.

Rumi takvime gAi??re 1293 yAi??lAi??na rastladAi??AYAi?? iAi??in DoksanA?Ai?? Harbi olarak bilinen 1877- 1878 Rus savaAYAi??, daha Ai??nce meydana gelen OsmanlAi??ai??i??Rus savaAYlarAi?? gibi Tunaai??i??da ve DoAYu Anadoluai??i??da olmak A?zere iki cephede cereyan etti.

Ahmet Muhtar PaAYa, Erzurum- Kars arasAi??nda Ai??nemli bir nokta olan Zivin/ SA?ngA?taAYai??i??da Ruslara karAYAi?? savunmaya geAi??ti. 25 Haziran 1877 gA?nA? sabahAi?? Ruslar taarruza geAi??tiler. 30 Haziran 1877 gA?nA?ne kadar devam eden savaAY OsmanlAi?? Ordusunun zaferi ile sona erdi. Ruslar beklenmedik bir darbe almAi??AY ve sAi??nAi??rlarAi??na geri Ai??ekilmiAYlerdi.

Temmuz ve AAYustos ayAi??nda GA?mrA?ai??i??de noksanlarAi??nAi?? gideren ve takviye kuvvetlerle gA?Ai??lenen Rus ordusu tekrar harekete geAi??ti. Bu defaki mA?cadeleler Kars ile GA?mrA? arasAi??nda cereyan etmiAYtir. Yahniler, Gedikler ve Alaca DaAY savaAYlarAi??nAi?? kazanan Ruslar A?stA?nlA?AYA? ele geAi??irdiler. OsmanlAi?? kuvvetleri Erzurumai??i??a geri Ai??ekilme zorunda kaldAi??. 2 KasAi??m1877 tarihinde Ruslar Hasan Kaleai??i??yi alarak Erzurumai??i??a ilerlediler

3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos (YeAYilkAi??y) KararlarAi?? ve 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin AndlaAYmasAi?? ile Rusya ile olan hudut belirtilmiAYtir. Buna gAi??re yeni hudut Narman, BardAi??z Ai??ayAi??, Yeni kAi??y, Karaurgan, Micingerd, KAi??se DaAYai??i??dan geAi??irilecektir.

1.DA?nya SavaAYAi??nda Pasinler ve Hasan Kaleai??i??yi 15 Ocak 1916ai??i??da Rus iAYgal etti. Hasankale OsmanlAi?? Ai??mparatorluAYu dAi??neminde tarihinin en parlak dAi??nemini yaAYadAi??. Ancak Anadoluai??i??nun birAi??ok yerinde olduAYu gibi I. DA?nya SavaAYAi??na girmesi ile Rus OrdularAi??nAi??n DoAYu Anadolu ya yaptAi??AYAi?? saldAi??rAi??larda tarihinin en acAi?? sayfalarAi??nAi?? yaAYamAi??AYtAi??r. 15 Ocak 1916ai??i??da Ruslar Hasankaleai??i??yi iAYgal ettiler. Rus ordusunda gAi??nA?llA? olarak savaAYan Ermeni Ai??etecileri, Hasan Kale ve Ai??evre kAi??ylerinde OsmanlAi?? Ai??mparatorluAYunun kendilerine gAi??sterdiAYi hoAY gAi??rA?ye raAYmen katliam yapmaya baAYlamAi??AYlardAi??r.En bA?yA?k katliamlar YastAi??kTepe( Ketvan) ,Yeni KAi??y,TAi??mar, EAYilmez(SA?lA?gA?) ve bu gA?n ilAi??e olan KAi??prA?kAi??y de yaAYanmAi??AYtAi??r.

Birinci DA?nya SavaAYAi?? sonunda Hasankaleai??i??nin Ermeni iAYgalinden kurtuluAYu 13 Mart 1918’dir.


Bibliyografya

H.Z.KoAYay, Erzurum ve Ai??evresinin Dip Tarihi,

A.Azerif Beygu, Erzurum Tarihi

E.KA?rkAi??A?oAYlu, 1998 Erzurum YAi??llAi??AYAi??,

D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi??

A.Demir, Ai??slamAi??n Anadoluya GeliAYi

O.Turan, DoAYu Anadolu TA?rk Devletleri Tarihi

Ai??.H.KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi

E.KonukAi??u, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum

S. EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar

Tarih Yolunda Erzurum Dergileri

 

 

Yan taraf