ERZURUM’UN TARAi??HAi??

ERZURUM’UN TARAi??HAi??

 

M.Ai??.DAi??NEM

Tarih Ai??ncesi Ai??aAYlarda Erzurum, kaynaklarAi??nAi?? bu bAi??lgeden alarak A?Ai?? denize dAi??kA?lmekte olan Aras, FAi??rat ve Ai??oruh Nehirleri boyundaki vadilerinde, bA?yA?k kA?ltA?r ve medeniyetler vA?cuda gelmiAY, Ai??evresinde deAYiAYik hayat sahasAi?? ve binlerce yAi??l Ai??nce parlayAi??p sAi??nen eski medeniyetlere sahne olmuAY, Ai??zellikle Kalkolitik ve Eski TunAi?? Ai??aAYAi??ndan itibaren yoAYun iskA?na ve siyasi olaylara tanAi??k olmuAYtur.

Erzurum yakAi??nlarAi??ndaki Karaz, Pulur, GA?zelova (TufanAi??)Ai?? HAi??yA?klerindeki arkeolojik kazAi?? Ai??alAi??AYmalarAi??nda elde edilen zengin malzeme, Erzurum ovasAi??nAi??n Kalkalitik, Bronz ve Demir (Erken TunAi?? Ai??aAYAi??) devrinde, yani M.Ai??. 3500 yAi??llarAi??ndan itibaren yerleAYmeye sahne olduAYu Ai??hakkAi??ndaki bilgileri artAi??rmAi??AYtAi??r. Birinci derecede tarAi??m kanAi??tAi?? sayAi??lan hububat kalAi??ntAi??larAi??na; orak, sA?zgeAi?? ve Ai??AYA?tme taAYlarAi??na, dokuma iAYlerinde kullanAi??lan bazAi?? gereAi??lere rastlanmasAi??, Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??o dAi??nemin yaAYama biAi??imi hakkAi??nda aydAi??nlatAi??cAi?? bilgi vermektedir. ai???Karaz KA?ltA?rA?ai??? olarak isimlendirilen bu bilgilerin Erzurum OvasAi?? ile sAi??nAi??rlAi?? kalmadAi??AYAi?? ve geniAY bir coAYrafi alana yayAi??ldAi??AYAi?? Hasankaleai??i??nin 12 km batAi??sAi??ndaki Sos HAi??yA?k arkeolojik kazAi??larAi??ndan da anlaAYAi??lmaktadAi??r.

M.Ai??.III. yAi??lAi??n baAYAi??ndan itibaren Kafkasyaai??i??dan gAi??Ai??enAi?? Hurri kAi??kenli topluluklar Erzurum bAi??lgesine geldiklerinde, Karaz KA?ltA?rA?nA?n temsilcileri varlAi??klarAi??nAi?? sA?rdA?rmekteydiler. Ancak bAi??lgeye gelen topluluklar, ova ve yamaAi??lardaki hAi??yA?k yerleAYmelerini yavaAY yavaAY terk ederek, yA?ksek kayalAi??k tepeler A?zerine savunma kaleleri kurmaya baAYlamAi??AYlardAi??r.

Erzurum bAi??lgesini Urartu Ai??mparatorluAYuna katan Kral Menua (M.Ai??.810-785) in Ai??ivi yazAi??lAi?? bir taAY kitabesi YoAYunhasan Kaleai??i??nin tepesindeki kayalAi??kta bulunmuAYtur.(YoAYunhasan kalesi Kars ili SarAi??kamAi??AY ilAi??esine baAYlAi?? KarapAi??nar kAi??yA? yakAi??nlarAi??ndadAi??r.)Ai?? Zivin Kalesi (SA?ngA?taAY) ve Horasanai??i??Ai??n YazAi??lAi??taAY kAi??yA?nde Urartulardan kalma Ai??ivi yazAi??lAi?? metinler de mevcuttur. Ai??zellikle YazAi??lAi??taAY yazAi??tAi?? hem bAi??lgenin tarihi coAYrafyasAi??nAi??, hem de Urartu KrallAi??AYAi??nAi??n kuzey yayAi??lAi??mAi??nAi?? ayrAi??ntAi??lAi?? olarak anlatmaktadAi??r. AyrAi??ca Hasankaleai??i??de bulunan Kral Manuaai??i??ya ait Ai??ivi yazAi??lAi?? inAYa yazAi??tAi?? (Ai??stanbul Arkeoloji MA?zesindedir) Ai??ok gA?Ai??lA? bir kale yapAi??ldAi??AYAi??ndan bahsetmektedir.

M.Ai??.680 yAi??lAi??nda Ai??skitlar Ai??nA?nden kaAi??an Kimmerler, Aras boyundaki ve Erzurumai??i??daki Urartu devletinin gA?cA?nA? sarstAi??lar. Ai??skitler (Saka TA?rkleri) bA?yA?k hA?kA?mdarlarAi?? Afrasyab zamanAi??nda (M.Ai??.654-626) Erzurum ve komAYu bAi??lgelerine yerleAYtiler. Saka TA?rkleri kabilelerinden olan Taoai??i??lar Oltu, Olur, Narman, Azenkaya,Tortum yAi??relerine, Sper/Saperai??i??ler Ai??spir bAi??lgesine ve Akampsis denilen Ai??oruh nehri vadisine ve Paseanai??i??lar da (Pasin bAi??lgesi) Aras nehri vadisinde yerleAYmiAYlerdir.

M.Ai??.585 yAi??lAi??nda yapAi??lan Lidya-Med anlaAYmasAi?? neticesinde Erzurum Medlerin hakimiyeti altAi??na girdi. Medlerden sonra ona varis olan Pers HA?kA?mdarAi?? Darius I. zamanAi??nda Erzurum bAi??lgesi Pers KrallAi??AYAi??nAi??n 18. SatraplAi??AYAi?? (Eyalet) oldu. M.Ai??.331 de Persleri maAYlup eden MakedonyalAi?? Ai??skender Erzurumai??i??u imparatorluAYunun sAi??nAi??rlarAi?? iAi??ine aldAi??.

M.Ai??. 220ai??i??de, Anadolu ve Makedonyaai??i??ya hakim olan SelefkA?sler (Selevkiler), Erzurum bAi??lgesini kendilerine baAYladAi??lar. SelefkA?s valilerinden I.Artaxias (M.Ai??.188-145)Ai?? Erzurum ve DoAYu Anadoluai??i??ya hakim oldu.

M.Ai??. 120 yAi??lAi??nda Partlar ( ArsaklAi??lar) Erzurum yAi??resine yerleAYtiler. M.Ai??.I. yA?zyAi??lda DoAYu Anadoluai??i??yu ele geAi??iren RomalAi??larla Partlar arasAi??nda devam eden uzun mA?cadelede Erzurum taraflar arasAi??nda el deAYiAYtirdi.

Erzurum ve DoAYu Anadolu bAi??lgesine (MAi??.60 ai??i?? M.S.400) yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYu hakim olmuAYtur.

 

 

 

 

 

 

 

Ai??LK TA?RK AKINLARI VE BAi??ZANS ai??i?? SASANAi?? MA?CADELESAi??

M.S.395 yAi??lAi??nda, Anadoluai??i??ya ilk TA?rk giriAYi ( Ai??skitlerden sonra) Ai??Hun TA?rkleri tarafAi??ndan gerAi??ekleAYtirilmiAYtir. BatAi?? HunlarAi??nAi??n doAYu bAi??lA?mA? tarafAi??ndan gerAi??ekleAYtirilen akAi??nlarAi??n baAYbuAYlarAi?? Kursik ve Basik komutasAi??ndaki Hun atlAi?? birlikleri, Erzurum A?zerinden hareketle Karasu ve FAi??rat havzalarAi??ndan Malatyaai??i??ya ulaAYmAi??AYlardAi??r. 395-398 yAi??llarAi?? arasAi??nda cereyan eden HunlarAi??n bu akAi??nlarAi??, Ai??ukurova ve Mezopotamyaai??i??ya kadar uzanmAi??AY, Orta ve DoAYu Anadolu A?zerinden Kafkas daAYlarAi??nAi?? aAYarak Karadeniz kuzeyindeki yurtlarAi??nda son bulmuAYtur.

395 yAi??lAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYuai??i??nun ikiye ayrAi??lmasAi?? ile merkezi Ai??stanbul olan Bizans (DoAYu Roma imparatorluAYu 395-1453) devrinde Sasanilerin DoAYu Anadolu saldAi??rAi??larAi?? artarak devam etmiAYtir. Bu saldAi??rAi??lara karAYAi?? mA?stahkem kalelere ihtiyaAi?? duyan BizansAi??n DoAYu Anadoluai??i??daki generali Anatolius , 415-422 yAi??llarAi?? arasAi??nda mevcut Erzurum Kalesini ve AYehrin etrafAi??ndaki surlarAi?? inAYa ettirmiAY ve bu AYehre Bizans imparatoru II: Theodosius dan dolayAi?? Theodosiopolis adAi??nAi?? vermiAYtir.

BizansAi??n DoAYu Anadoluai??i??da en bA?yA?k askeri merkezi olan Theodosiopolisai??i??i (Erzurum) 502 yAi??lAi??nda Ai??ran Sasani HA?kA?mdari Firuzai??i??un oAYlu KavazAi?? istila etmiAY, AYehir ve kaleAi?? tahrip edilmiAYtir. 503 yAi??lAi??nda D.Roma imparatoru Anastasius, Bu bAi??lgeleri Sasanilerden geri alarak Azehri ve kalesini tamir ettirmiAY, mA?stahkem bir mevki haline getirmiAYtir. Bundan dolayAi?? AYehrin adAi??na imparatora izafeten Anastasiopolis denilmiAYtir. Ancak ahali bu ismi benimsememiAY ve Theodosiopolisai??i??i kullanmayAi?? tercih etmiAYtir.

651 yAi??lAi??na kadar Bizans ve Sasani mA?cadelesi bAi??lgede hAi??z kesmeden devam etmiAY, bu topraklar zaman zaman el deAYiAYtirmiAYtir. Ancak 531 yAi??lAi??ndan itibaren Theodosiopolis (Erzurum) BizanslAi??larAi??n elinden Ai??Ai??kmamAi??AYtAi??r. Azehrin en parlak devri Ai??mparator Justinianos zamanAi??dAi??r. Azehirde su kemerleri yapAi??lmasAi??, kalenin yeniden tamiri, bA?yA?k kilise yapAi??lmasAi?? ve AYehrin yeniden imar edilmesi bu dAi??nemde olmuAYtur.

 

ERZURUMai??i??DA Ai??SLAi??M HAKAi??MAi??YETAi?? (651-949)

 

Sasani ai??i?? Bizans mA?cadelesi bA?tA?n hAi??zAi??yla devam ederken, Ai??slA?m Ai??peygamberi Hz.Muhammed dA?nyaya geldi. Oai??i??nun dA?nyaya geliAYi ile doAYu ve batAi?? dA?nyasAi??nda bazAi?? mucizeler olduAYu rivayet edilir. DoAYu hAi??ristiyanlAi??AYAi??nAi??n en Ai??nemli merkezi olan Theodosiopolisai??i??de de bir hadise olmuAYtur. Ai??AYAi??k Ai??elebi, eski Arap kaynaklarAi??na dayanarak, ai???Erzen er-Rumai??i??da, gayet azamet A?zere bir kilise vardAi??r. Ol-kadar bA?yA?ktA?r ki, ol vilayetlerde ol kiliseden A?li bina ve imaret yoktur. Bu kilisenin bir kubbesi vardAi??r ki, her taraftan 50 ziraai??i??dAi??r. Kubbenin bazAi?? tA?kAi?? (kemer) Hazret-i Fahr-i Ai??lem Resulullah Aleyh-i Vesellemin doAYduAYu gece, sakAi??t olup, ol kadar ki, ol sakAi??t ve mA?ndehim olanAi??nAi?? iA?de ve mevkiine koymak istemediler. Kabil-i tamir ve termim olmayub, dA?AYdi.ai???diye yazmaktadAi??r.

 

Sasaniler, 642 yAi??lAi??nda Nihavend savaAYAi??nda Hz.Ai??merai??i??in ordusuna maAYlup olmuAY ve bu yenilgiden sonra tarihe karAi??AYmAi??AYtAi??r. Bu yenilgiden sonra Theodosiopolis (Erzurum) yA?zyAi??llardan beri devam eden Sasani tehlikesinden kurtuldu. Devletler arasAi??ndaki askeri rekabet, bu defa inanAi?? alanAi??nda AYekillendi. Arabistandan hAi??zla kuzeye doAYru yayAi??lan Ai??slA?miyet, kAi??sa zamanda BizansAi?? tehdit etmeye baAYladAi??.

KamAi??sai??i??ul Aai??i??lamai??i??da Hz. Ai??merai??i??in halifeliAYi zamanAi??nda Azamai??i??Ai??n fethi ile gAi??revlendirilen Cerrah oAYlu EbAi?? Ubeydeai??i??nin yanAi??ndaki komutanlardan AzanAi??n oAYlu Ai??yaz tarafAi??ndan Erzurum ve dolaylarAi??nAi??n barAi??AYAi??Ai??l bir yolla fethedilerek Ai??slA?m beldeleri arasAi??na girdiAYi belirtilmekte, detaylAi?? bilgi verilmemektedir.

Halife Hz.Osman b.Affan (65l), Azam ve El-Cezire valisi olan Muai??i??aviyeai??i??ye bir mektup yazarak, BizansAi??n doAYu bAi??lgesinin fethi iAi??in Mesleme el-Fihri oAYlu Habibai??i??i (KureyAY kabilesinin Beni Fihr koluna mensuptur) gAi??revlendirmesini emretti. Habib, Suriye seferine katAi??lmAi??AY, Muai??i??aviyeai??i??nin valiliAYi ve daha sonra halifeliAYi esnasAi??nda, Anadolu gA?zA?sAi??nAi?? yapmAi??AY olduAYundan, kendisine HA?bibA?ai??i??r-Rumi unvanAi?? verilmiAYtir. Erzurum, ilk ezan sesine onun vasAi??tasAi?? ile kavuAYmuAYtur.

Habib, Suriye ve el-Cezire halkAi??ndan topladAi??AYAi?? askerlerle Kalikala (Erzurum) ya geldi. BizanslAi?? kumandan Marianos yAi??netimindeki birlikler, MA?slA?manlarla ovada yaptAi??klarAi?? savaAYta maAYlup olup kaleye sAi??AYAi??nmAi??AYlardAi??r. Habib ordusunu AYehrin etrafAi??nda mevzilendirdi. Azehir sakinleri yaAYanan Ai??atAi??AYmalardan sonra MA?slA?manlara karAYAi?? koymanAi??n imkansAi??z olduAYunu anlayAi??nca, teslim olmak istediler. Habibai??i??de Kalikalaai??i??da eski dinleri A?zere kalmak isteyenlerin vergi vermek zorunda olduklarAi??nAi??, cizye vermek istemeyenlerin Bizansai??i??a gidebileceklerini belirterek onlarAi?? baAYAi??AYladAi??.

Habib fetih iAYlemlerini tamamlayAi??p, vergi iAYlemlerini dA?zene baAYladAi??ktan sonra, Kalikalaai??i??da (Erzurum) birkaAi?? ay daha kaldAi??. Habib b. Mesleme Ermeniyye Valisi iken H.42/M.662ai??i??de vefat etmiAYtir. Halk rivayetlerine gAi??re kendi asrAi??nda Habib b.Mesleme ismi ile deAYil deAi?? Ebu Abdurrahman diye anAi??ldAi??AYAi??, Hz. Peygamberimizin sahabelerinden olduAYu ifade edilen ai???Abdurrahman Gaziai??? nin bu zat olduAYu sAi??ylenmektedir.

686 yAi??lAi??nda MA?slA?manlar arasAi??nda iAi?? savaAY baAY gAi??sterdi. Bizans imparatoru II.JustinianosAi?? bu durumdan faydalanarak Generali Leontiusai??i??u doAYuya gAi??nderdi. Leontius KA?likaleai??i??yi (Erzurum) MA?slA?manlarAi??n elinden aldAi??. HAi??ristiyan taassubunun verdiAYi merhametsizliAYin sonucu, AYehirdeki bA?tA?n MA?slA?manlar Ai??ldA?rA?ldA?.

Emevi halifesi Abdul el-Melik (685-705) oAYlu Abdullahai??i??Ai?? (veya Ubeydullah) 700 yAi??lAi??nda eski sAi??nAi??rlarAi?? muhafaza ve geniAYletmek iAi??in DoAYu Anadoluai??i??ya gAi??nderdi ve ayni yAi??l KA?likala (Erzurum) tekrar geri alAi??ndAi??. KAi??sa zamanda FAi??ratai??i??Ai??n yukarAi?? havzasAi?? fethedilerek Ai??slA?m hakimiyetine girdi. KA?likale AYehri, MA?slA?manlarAi??n elinde olduAYu sA?rede, yerli halk dA?AYman saldAi??rAi??sAi??ndan korundu. Bu durum H.133/ M.751 yAi??lAi??nda Abbasi Halifesi Ebu Cafer el Mansurai??i??un kardeAYi EbAi??ai??i??l-Abbas valiliAYi zamanAi??nda Bizans Ai??mparatoru Konstantinosai??i??in bAi??lgeye saldAi??rmaya baAYlayana kadar devam etti.

Kostantinos, Ai??nce Malatyaai??i??yAi?? kuAYattAi??. Malatyaai??i??yAi?? MA?slA?manlardan aldAi??ktan sonra mahiyetinde bulunan ArmenialAi?? Keysanai??i??Ai?? KA?likala A?zerine gAi??nderdi. KA?likala (Erzurum) valisi Ebu Kerime hiristiyanlarAi??n yaklaAYtAi??AYAi??nAi?? haber alAi??nca, savunma yapmaya karar verdi. Azehirde yaAYayan iki ermeni kardeAY, ihanet edip surlarda bir gedik aAi??arak dAi??AYarAi?? Ai??Ai??kmAi??AY, Keysanai??i??a giderek, ona kalenin giriAY yolunu gAi??stermiAYtir. Bizans askerlerini AYehrin iAi??inde gAi??ren MA?slA?manlarAi??n son karAYAi?? koymasAi?? neticesiz kalmAi??AYtAi??r. Keysan, KA?likaleai??i??yi yaktAi??rmAi??AY ve yAi??ktAi??rmAi??AY, Ai??ok sayAi??da esir almAi??AYtAi??r.

Ai??slam kaynaklarAi??na gAi??re Halife EbAi?? Cafer el-Mansur, H.139/M.756 yAi??lAi??nda KA?likaleai??i??de esir dA?AYen MA?slA?manlarAi??, BizanslAi??lara kurtuluAY bedeli Ai??deyerek hA?rriyetlerine kavuAYturmuAYtur. Ayni zamanda el-Cezire ordusundan bir miktar askeri KA?likaleai??i??ye yerleAYtirmiAY, kaleyi de yeniden tamir ettirmiAYtir. KA?likaleai??i??nin yine MA?slA?manlara bAi??rakAi??ldAi??AYAi?? anlaAYAi??lmaktadAi??r.

EbAi?? Cafer el-Mansur zamanAi??ndaAi?? Kahtabe oAYlu Hasanai??i??Ai??n Armenia valiliAYi esnasAi??nda (770-772) Ermeniler bA?yA?k bir isyan Ai??Ai??kararak Kalikalaai??i??yAi?? kuAYatma altAi??na aldAi??lar. Ermenilerin bu isyanAi??nAi?? bastAi??ramayan vali, halifeden yardAi??m istemiAYtir. Halife de, Ai??smail el-Harisiai??i??nin oAYlu Amr kumandasAi??nda mA?him bir kuvveti gAi??ndermiAYtir. Amrai??i??Ai??n ErAi??iAY Ai??nlerinde Ermeni asilerini maAYlup etmesi A?zerine, bu maAYlubiyeti duyan Ermeniler KalAi??kala kuAYatmasAi??nAi?? bAi??rakAi??p Ai??ekilmiAYlerdir.

Halife Muhammed el- Mehdi zamanAi??nda tekrar vali olan Useyd oAYlu Yezid (H.162/M.799) yAi??lAi??nda Kalikala boAYazAi??ndan(Tortum istikametinde) Bizans topraklarAi??na sefere Ai??Ai??karak A?Ai?? kale zapt etmiAY ve pek Ai??ok esir almAi??AYtAi??r.

H.223/M.838 yAi??lAi??nda Bizans Ai??mparatoru Thepilius, Kalikalaai??i??yAi?? kuAYatmAi??AY, AYehrin surlarAi??nAi?? tahrip etmiAY, ancak AYehri alamayarak Ai??ekilip gitmiAYtir. Bunun A?zerine Halife el- MutasAi??mAi?? Kalikala surlarAi??nAi?? tamir ve tahkim ettirmiAYtir.

840 yAi??lAi??nAi??n Haziran ayAi??nda Kalikala (Erzurum) bA?yA?k bir depremin tahribatAi??na maruz kaldAi?? ve harap oldu. BA?yA?k binalarda ve surlarda Ai??atlaklAi??klar meydana geldi.

906 yAi??lAi??nda Bizans Ai??mparatoru VI:Leonai??i??un doAYu ordularAi?? komutanAi?? Katakalon ile Armenia reislerinden Lalakon, Kalikala ve Ai??evresini yaAYmalamAi??AY ve tahribatta bulunmuAYtur.

VII.Konstantinosai??i??un komutanAi?? Yuannes Kurkuas 922/923 yAi??lAi??nda Kalikalaai??i??yAi?? muhasara etti.Nasr el- Hacibai??i??in oAYlu Muhammed, Musulai??i??dan hareketle AYehrin yardAi??mAi??na koAYtu. Ai??slam tarihAi??ileri bu seferin akibeti hakkAi??nda bir AYey sAi??ylemezler.Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Bizans kaynaklarAi?? 934 tarihinde Kalikala/ Theodosiopolisai??i??in yedi aylAi??k muhasaradan sonra iAYgal edildiAYini yazmaktadAi??r.

H.337/M.948 yAi??lAi??nda, HamdanAi?? SayfA?ai??i??d-Devle zamanAi??nda, Neca el-Haski komutasAi??ndaki Ai??slam ordusu, Bizans idaresindeki Kalikalaai??i??yAi?? tekrar Ai??slam topraklarAi??na katmAi??AYtAi??r. TarihAi??i AntakyalAi?? Yahya, Ai??Abbasi hakimiyetinin KA?likalaai??i??da uzun sA?rmediAYini, 949 yAi??lAi??nAi??n EylA?l ayAi??nda tekrar BizanslAi??lara geAi??tiAYini sAi??ylemektedir.Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Ai??KA?lAi??kala/Theodosiopolis, BizanslAi??larla MA?slA?manlar arasAi??nda el deAYiAYtirmeye devam etmiAY, bu deAYiAYikliklerde binlerce insan Ai??ldA?rA?lA?rken, binlercesi de yerlerinden edilmiAYtir. MA?slA?manlarAi??n elinden Ai??Ai??kan ve tekrar Theodosiopolis ismini alan AYehir Bizans Ai??mparatorluAYunun askeri merkezi olmuAY, doAYudan gelecek akAi??nlara karAYAi??, yeniden tahkim edilmiAYtir. Karasu yanAi??ndaki Artze/Arze (Erzen) AYehri ise mA?stahkem olmayAi??p kalabalAi??k bir ticaret merkezi idi. XI. asAi??r Ermeni tarihAi??ilerinden Aristakes ile UrfalAi?? Matheos bu AYehrin servet ve ihtiAYamAi??ndan bahsederek, kalabalAi??k bir nA?fusa sahip olduAYunu yazmaktadAi??rlar.

1016 yAi??lAi??nda GA?rcistan ve Abhaz kralAi?? I. Giorgi, BizanslAi??lara hA?cum ederek Taik ve Ouhtik (Oltu) da maAYlup etmiAYtir. GA?rcA? ve Ermenilerin ayaklanmalarAi??nAi?? bastAi??rmak iAi??in Bizans Ai??mparatoru II. Basileios, 1018- 1019 da doAYu seferine Ai??Ai??ktAi?? ve Theodosiopolisai??i??i yeniden tahkim ettirerek, askeri A?s haline getirdi. Oltu vadisine hakim vaziyetteki Namruvan/Narman ele geAi??irildi. Tortum-Oltu ve Kars hareketini tamamlayan Basileios Trabzonai??i??a dAi??ndA?. 1022 de, GA?rcA? KralAi?? Giorgi, Ai??Bizansla mA?nasebetlerini bozmuAY, bazAi?? topraklarAi?? kendisine ilhak etmiAYdi. Bu tutum ve davranAi??AYa hiddetlenen II.Basileios, tekrar ikinci GA?rcistan seferine Ai??Ai??ktAi??. Oltu ve Ai??evresini alarak sA?kuneti saAYladAi??. Theodosiopolis ve Ai??evresi kAi??sa bir mA?ddet hadiselerden uzak hayat sA?rdA?. Bizans Ai??mparatorlarAi?? IV.Mikhail (1034-1041),Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? IX. Konstantinos Ai??Monomakhos (1042-1057) devrinde bAi??lgeyi Bizans Valileri idare etmiAYtir.

 

Hz.Osman ile baAYlayan ve X. YA?z yAi??l sonlarAi??na kadar devam eden MA?slA?man hakimiyeti ai???KA?likA?laai???, ai???KA?be Mescidiai???, ai???Abdurrahman Gaziai??? gibi kA?ltA?rel mirasAi?? zamanAi??mAi??za hediye etmiAYtir. Kalikala (Erzurum) , o dAi??nemde de Ai??nemli bir kA?ltA?r merkezi idi.Ai?? KadAi?? Ebuai??i??l- Asba Ai??taf b.SA?fyan Ai??gibi hukuk alimi veAi?? bA?yA?k edip ve tarihAi??i olan Ebu Ali El-KA?li gibi bazAi?? meAYhur alimler bu AYehirden yetiAYmiAYtir.

 

SELAi??UKLU FETAi??HLERAi?? ( 1015 ai??i?? 1071)

 

Hun ve Ai??skitlerden sonra Anadoluai??i??ya A?Ai??A?ncA? TA?rk giriAYini, VIII. YA?zyAi??ldan itibaren MA?slA?man TA?rkler gerAi??ekleAYtirdiler. Abbasi Halifesi Mehdi (755 ai??i?? 785) Fergana, Belh, Semerkand Ai??evresinden getirdiAYi, Erzurum ve Ai??evresine yerleAYtirdiAYi ahaliden Ai??oAYu TA?rk idi. Abbasi Halifesi MA?tevekkil (847-861) devrinde ordunun Ai??oAYunluAYunu TA?rklerin oluAYturmasAi??, TA?rk nA?fusunu daha da artAi??rdAi??. Ai??aAYrAi?? Beyai??i??in 1016ai??i??da DoAYu Anadoluai??i??ya yaptAi??AYAi?? keAYif seferindeAi?? SelAi??uklulardan Ai??ncede bu bAi??lgeye gelen ve akAi??nlarda bulunan TA?rklerin olduAYu bilinmektedir.

SelAi??uklularAi??n dA?zenli gA?zasAi?? Sultan TuAYrul zamanAi??nda (l038- 1063) baAYladAi??. Musa Ai??nanAi?? Yabguai??i??nun oAYlu Hasan,Ai?? emrindeki ordu ile Basean/Pasin ovasAi??nAi?? ve Erzurum ovasAi??nAi?? istila edip Vaspuran (Van) bAi??lgesine girdi. Hasan, daha sonra Van istikametine hareket etmiAYtir. Fakat BizanslAi??lar tarafAi??ndan takip edilmiAY, Vaspurakan (Van) valisi Aaron ve Ai??GA?rcistandaki Kekaumenosai??i??un da yardAi??mAi?? ile, Stranga denilen Zap Suyu vadisinde, Hasan bey ve maiyetini pusuya dA?AYA?rerek, AYehit etmiAYlerdir. Sultan TuAYrul bu hadiseye Ai??ok A?zA?ldA?. Hasan ve ordusunun intikamAi??nAi??n alAi??nmasAi?? iAi??in KutalmAi??AY ve Ai??brahim Yinalai??i??Ai?? Bizansa karAYAi?? sefer iAi??in gAi??revlendirdi.

Ai??brahim YAi??nal TA?rkistanai??i??dan NiAYapurai??i??a gelen ve yurt arayan kalabalAi??k TA?rkmen grubunu 1047ai??i??de, Anadoluai??i??ya gAi??nderdikten sonra, arkasAi??ndan bA?yA?k bir ordu ile harekete geAi??ti. Ai??SelAi??uklular, 1048 de Theodosiopolisai??i??e (Karin) ve Basean (Pasin) ovasAi??na, batAi??da Xaphteac (KaAYdariAi??), kuzeyde Sper (Ai??spir), Tayk/Taik ve Arsharunik (Oltu ai??i??Olur-Tortum-Ai??oruh vadisi), gA?neyde HaAYhtenic (HAi??nAi??s ve Ai??evresi), Toron/Taronay (MuAY) yAi??resine TA?rkmen gruplarAi??nAi?? yerleAYtirdi ve Ai??Khaldia, Manali ve Sembatberd gibi yAi??releri aldAi??lar.Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Karasuai??i??nun kuzeyindeki Artze/Karazai??i??Ai?? muhasara altAi??na aldAi??lar. Sursuz AYehrin varoAYlarAi??nda kanlAi?? Ai??arpAi??AYmalar oldu. MuhasaranAi??n sonlarAi??na doAYru AYehirde bA?yA?k bir yangAi??n Ai??Ai??ktAi??. Theodisiopolisai??i??deki BizanslAi?? komutan Artze/Karazai??i??deki durumu gAi??rdA?AYA? halde, onlarAi??n yardAi??mAi??na koAYmadAi??. SelAi??uklu akAi??ncAi??larAi?? AYehri ele geAi??irdiler. Azehir halkAi?? Karasuyu geAi??erek , Theodisiopolis Kalesine sAi??AYAi??ndAi??lar.

Ai??brahim Yinal, Artze/Karaz zaferinden sonra, Basean/Pasin ovasAi??nda, Artcovit bAi??lgesindeki Kaputru (Hasenkale)Ai?? Ai??nA?nde bulunan Kastro-Komi (A?gA?mA?) kAi??yA?nde bulunan, Kekaumenos (Ermeni), Aaron(Rum) ve Liparit(GA?rcA?) komutasAi??ndaki GA?rcA?, Ermeni ve Rumlardan oluAYan Bizans ordusuna yaklaAYAi??yordu. Bizans ordusu, SelAi??uklulara barAi??AY teklif etti. Ancak KutalmAi??AY ve Ai??brahim Yinal bu teklifi geri Ai??evirdi. 18 EylA?l 1048 gA?nA?, SelAi??uklu ve Bizans kuvvetleri Kaputruai??i??da karAYAi?? karAYAi??ya geldiler. Bir gA?n, bir gece sA?ren savaAYta, galibiyeti SelAi??uklular elde etti. Bizans generalleri ve Liparit bozguna uAYradAi??lar. GA?rcistan KralAi?? Liparitai??i??le birlikte Ai??ok sayAi??da esir alAi??ndAi?? ve zafer niAYanAi?? olmak A?zere Reyai??i??e Sultan TuAYrulai??i??a gAi??nderildi.

Ai??bnai??i??A?l EsAi??r, Ebuai??i??l-Ferec, Aristakes gibi tarihAi??iler 1054 yAi??lAi??nda Sultan TuAYrulai??i??un Theodosiopolis ve ovaya hakim bir tepeye Ai??Ai??kmAi??AY, durumu gAi??zden geAi??irdiAYini, AYehrin alAi??nmasAi??nAi??n uzun zamana, bA?yA?k fedakarlAi??AYa mal olacaAYAi??nAi?? dA?AYA?nerek, buradan ayrAi??ldAi??AYAi??nAi?? yazmaktadAi??rlar.

SelAi??uklu SultanAi?? TuAYrul Bey 4 EylA?l 1063 tarihinde Ai??lA?mA? A?zerine yerine yeAYeni Alp Arslan SelAi??uklu tahtAi??na geAi??ti. Sultan Alp Arslan, 5 Mart1064ai??i??de GA?rcistan seferine Ai??Ai??ktAi??. 16 AAYustos 1064 de Ermeni merkezi AnAi??ai??i??yAi?? fethetti. Karsai??i??daki BagratlAi?? prensliAYine de son verdi ve bu yAi??relere hakim oldu. Bizans ise Theodosiopolis (Erzurum) ve Ai??evresine sahip olmaya devam ediyordu.

Bizans Ai??mparatoru X.Konstantinos Dukas MayAi??s 1067 de Ai??ldA?.Ai?? Bizans Ai??mparatoriAi??esi Eudokia ile evlenen Romanos Diogenes Ocak 1068 de tahtAi?? ele geAi??irerek, Ai??mparatorluAYunu ilan etti. 1070 yAi??lAi??na kadar Theodosiopolis (Erzurum), ciddi bir tehlike ile karAYAi??laAYmamAi??AYtAi??r.

Alp Arslan 1070ai??i??de tekrar Anadoluya girmiAY ve ErAi??iAY ile Malazgird kalelerini zaptetmiAYtir.

Bizans Ai??mparatoru Romanos Diogenes, SelAi??uklu ordusuyla savaAYmak A?zere 13 Mart 1071 tarihinde Ai??stanbulai??i??dan yola Ai??Ai??ktAi??. Sebastia (Sivas) yoluyla Theodosiopolisai??i??e geldi. Ai??Mahiyetinde kalabalAi??k bir ordu vardAi??. Themalardan (Ai??evre kalelerden) katAi??lan askerlerden baAYka, Ruslar, Abhazlar, GA?rcA?ler, Franklar, Ermeniler, Hazarlar, Guzlar, PeAi??enekler ve KAi??pAi??aklarai??i??la birlikte 200.000 ile 400.000 arasAi??nda deAYiAYen bir gA?ce sahip olduAYu bildirilmektedir.

Romanos Diogenes, 26 AAYustos 1071 de, Alp Arslan ile Malazgirt meydan muharebesini yaptAi??. Romanos Diogenes esir dA?AYtA?. Alp Arslanai??i??Ai??n isteAYi ile barAi??AY yapAi??ldAi?? ve yaralAi?? Bizans Ai??mparatoru Theodosiopolisai??i??e gAi??nderildi. YaralarAi?? bakAi??ldAi??ktan sonra Ai??stanbulai??i??a hareket etti. Romanos Diogenes, Theodosiopolislilerin uAYurladAi??klarAi?? son Bizans Ai??mparatoru olmuAYtur. Oai??i??nun tahttan indirilmesiyle yerine VII.Mikhael Dukas Ai??mparator oldu ve Bizans Anadoluai??i??yu ve dolayAi??sAi??yle Theodosiopolisai??i??i TA?rklere terk etti.

 

 

 

 

SALTUKLULAR (1072 ai??i?? 1202)

 

26 AAYustos 1071ai??i??de Malazgirt SavaAYAi?? sonrasAi?? Bizans Ai??mparatoru Romanos Diogenes tahtAi??nAi?? kaybetti. Saltanat mA?cadelesi, BizansAi?? tam bir anarAYiye soktu. Bundan faydalanan Alp Arslan, DoAYu Anadoluai??i??nun fethini Saltuk, MengA?cek ve Artukai??i??a verdi. DoAYudaki siyasi Ai??oAYrafyada yeni bir harita Ai??izildi. Bizans enkazAi?? A?zerinde Saltuklular, MengA?cek OAYullarAi??, Artuklular ve AhlatAYahlar ortaya Ai??Ai??ktAi??.

SultanAlp Arslan Erzurum ve Ai??evresini Emir Saltukai??i??a ikta olarak vermiAYtir.Ai?? Emir Saltuk kendi adAi??yle Erzurumai??i??da kurulan beyliAYin isim babasAi??dAi??r. Emir Saltuk tarafAi??ndan temelleri atAi??lan beyliAYin sAi??nAi??rlarAi?? bu gA?nkA? il sAi??nAi??rlarAi??nAi?? biraz aAYmaktaydAi??. Kuzeyde Zigana daAYlarAi?? Bizans-Saltuklu sAi??nAi??rAi??nAi?? teAYkil ediyordu. KuzeydoAYuda ise GA?rcA? kAi??rallAi??AYAi?? vardAi??. BatAi??da Ai??MengA?cekoAYullarAi?? BeyliAYi yer alAi??yordu ve Saltuklularla olan sAi??nAi??rAi?? Karasuai??i??nun aktAi??AYAi?? Sansa BoAYazAi??ndan geAi??mekte idi. Tercen ve Pekeric Saltuklu idaresinde kalmAi??AYtAi??r. GA?neyde AhlatAYahlar beyliAYi bulunuyordu. SaltuklularAi??n baAYkenti Theodosiopolis idi. Bu Bizans ismi fetihden sonra terk edilmiAY ve Arz-Ai?? Rum kullanAi??lmaya baAYlanmAi??AYtAi??r. Erzurum ismi de bu kelimeden tA?remiAYtir. BeyliAYin diAYer Ai??nemli AYehirleri Kara arz (Karaz), Tercan, Bayburt, Ai??spir, Oltu, Micingert, Zivin, A?AYA?mi, Avnik tir.

1.EMAi??R SALTUK DAi??NEMAi??:Ai?? 1071 yAi??lAi??nda Saltuklu Devletini kuran Emir Saltukai??i??un ilk zamanlarAi??, hayatAi?? ve Ai??lA?mA? hakkAi??nda bilgi sahibi deAYiliz. Sultan Alp Arslanai??i??Ai??n komutanlarAi??ndan biridir ve SultanAi??n emri ile Erzurum ve civarAi??nAi?? zaptederek, kendi adAi??yle anAi??lan beyliAYi kurmuAYtur.Ai?? Emir Saltuk, Erzurum AYehrinde oturmuAYtur. Saltuklular ilk devirde olduAYu gibi sonralarAi?? da bA?yA?k SelAi??uklulara tabiidi.

2- EMAi??R EBUai??i??L ai??i?? KAi??SIM DAi??NEMAi??: Emir Saltukai??i??dan sonra beylik tahtAi??na oAYlu Ebuai??i??l – KA?sAi??m.geAi??ti. Onun varlAi??AYAi??nAi?? Erzurum kalesindeki Tepsi Minaredeki kAi??fi kitabeden bilmekteyiz. Bu kitabede ai???EbAi??l-Muzaffer Gazi bin EbAi??ai??i??l ai??i?? KA?sAi??mai??? denilmektedir. KaAi?? yAi??l saltanat sA?rdA?AYA? bilinmemektedir.

3- EMAi??R ALAi?? DAi??NEMAi?? (1102-1124): Saltuklu BeyliAYinin baAYAi??na EbAi??ai??i??l KA?sAi??mai??i??Ai??n oAYlu Ai??Emir Ali geAi??miAY 1102-1124 dAi??neminde saltanat sA?rmA?AYtA?r. Bu tarihlerde BA?yA?k SelAi??uklu SultanAi?? Berkyaruk ile kardeAYi Sultan Mehmed Tapar arasAi??ndaki saltanat mA?cadelesi AYiddetlenmiAY, iki kardeAY arasAi??nda vuku bulan Hoy kapAi??sAi??ndaki savaAYta Mehmed Tapar maAYlup olmuAY, ErAi??iAYai??i??e Ai??ekilmiAY ve oradan da Ahlatai??i??a Ai??ekilmiAYtir. Ai??Erzurum Emiri Ali, SelAi??uklu SultanAi?? Mehmed Tapar yanAi??nda yer almAi??AYtAi??r. SelAi??uklu Devletinin ikiye ayrAi??larak zayAi??flamasAi??nAi?? fAi??rsat bilen GA?rcA? KralAi?? David, 1116 yAi??lAi??nda Saltuklu sAi??nAi??rAi??nAi?? geAi??erek, BorAi??alAi?? Ai??ayAi?? boylarAi??nAi?? aldAi??ktan sonra Tortum Ai??ayAi?? ve Pasin dolaylarAi??na kadar ilerledi. Sper (Ai??spir) de, GA?rcA?ler tarafAi??ndan tahrip edilip yaAYmalandAi??. Bunun A?zerine Emir Ali, Artuklu Emiri Ai??lgaziai??i??den yardAi??m talep etti.1121 yAi??lAi??nda Erzurumai??i??a gelen Artuklu Ai??lgazi, Kars yolundan Tiflis A?zerine yA?rA?mA?AY, burada yapAi??lan savaAYta da GA?rcA? KralAi?? David galip gelmiAYtir.

4- EBAi??ai??i??L MUZAFFER GAZAi?? DAi??NEMAi?? (1124 ai??i?? 1132): Ai??SaltuklularAi??n ilk bA?yA?k emirlerinden olan EbAi??ai??i??l Muzaffer Gazi, Erzurum kalesindeki Tepsi Minare (saat kulesi) ve Kale Camiiai??i??ni inAYa ettirmiAYtir. Emir Gazi, TA?rk kA?ltA?rA?ne ve medeniyetine hizmet ederek, tarihi eserler inAYa ettirmiAY, M.1132/ H.526ai??i??de vefat etmiAYtir. Tepsi Minare A?zerinde adAi??nAi?? taAYAi??yan kitabede AYAi??yle yazAi??lAi??dAi??r;Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??ai???Azems A?l-MA?lA?k veai??i??s-SelA?tin Emir Ai??nanAi?? Yabgu AlpAi??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? TuAYrul BeAY EbAi??ai??i??l-Muzaffer GA?zi bin EbAi??ai??i??l- KA?sAi??mai???

 

 

 

 

 

 

5- Ai??ZZ ED-DAi??N DAi??NEMAi?? (1132-1168)

Emir Gaziai??i??nin yeAYeni ve Emir Aliai??i??nin oAYlu Ai??ZZ ED-DAi??N, 1132 yAi??lAi??nda Saltuklu Emiri olmuAY, otuz altAi?? yAi??l saltanat sA?rmA?AYtA?r.Ai?? Ai??Bu dAi??nemde Saltuklular, Irak SelAi??uklu SultanlAi??AYAi??nAi??n hakimiyetini tanAi??mAi??AYlardAi??r. Bu devirde tedavA?le Ai??Ai??karAi??lan bakAi??r paralardaAi?? ai???Es-SultanA?ai??i??l Muai??i??A?zzam Mesai??i??Ai??d Bin Muhammed, Ai??zz ed-Din Saltuk bin Aliai??? yazAi??sAi?? mevcuttur.

1154Ai?? de AnAi?? Emiri Fahr ed-Din Azeddad, Erzurumai??i??a elAi??i gAi??ndererek Ai??zz ed-Dinai??i??den kAi??zAi??nAi?? istedi. Ancak, Saltuklu beyi, kAi??zAi??nAi??Ai?? Bitlis- Erzen emiri Devlet AzA?h ile evlendirmiAYtir. Bu hadiseden gA?cenen Ani emiri, GA?rcA? kralAi?? GiorgiAi?? ile anlaAYarak Saltuk Beyini tuzaAYa dA?AYA?rdA?.

Ai??zz ed-Din ve maiyetini esir aldAi??. Ai??zz ed-Din 100,000 akAi??e karAYAi??lAi??AYAi??nda serbest bAi??rakAi??ldAi??.

Ai??zz ed-Din, Recep 563/ Nisan 1168 tarihinde Ai??ldA?. SaltanatAi?? sAi??rasAi??nda sAi??nAi??rlar Tercanai??i??dan Karsai??i??a kadar uzanAi??yordu.

 

6- NAi??SIR ED-DAi??N MUHAMMED DAi??NEMAi?? (1168-1191): AltAi??ncAi?? Saltuklu beyi, (1168-1191) NA?sAi??r ed-Din Muhammed olup, Ai??zz ed-Dinai??i??in oAYludur. Oai??i??na, babasAi??ndan bA?yA?k bir beylik intikal etmiAYti. Saltuklu sAi??nAi??rAi?? Tercanai??i??dan- AAYrAi?? ve Karsai??i??a kadar uzanAi??yordu. Bayburt, Avnik,MicingAi??rd, Ai??spir ve Oltuai??i??da beylik hakimiyeti altAi??nda bulunuyordu. 1189 tarihli Saltuklu parasAi??nda, ai???NA?sAi??r ed- Din KAi??zAi??l Arslan/ Muhammed b. Saldukai??? yazAi??sAi?? vardAi??r.

NasAi??r ed- Din Muhammed, GA?rcA? tehlikesi ile karAYAi??laAYtAi??. GA?rcA?ler, ilk defa1193ai??i??te Erzurum kalesi Ai??nlerine kadar gelebildiler. MeAYhur kraliAi??e Tamaraai??i??nAi??n eAYi David, Erzurumai??i??u iki gA?n muhasara etti, AYehir halkAi??nAi??n GA?rcA?lere karAYAi?? verdiAYi mA?cadele karAYAi??sAi??nda, GA?rcA? ordusu

muhasaradan vazgeAi??ip etrafAi?? talan ederek A?lkesine dAi??ndA?.

Erzurum Ulu Camii, NA?sAi??r ed-Din Muhammed tarafAi??ndan yaptAi??rAi??lmAi??AYtAi??r.

 

7-MELAi??KE MAMA HATUN (1191)

 

1191 tarihinde Saltuklu BeyliAYinin baAYAi??na Ai??zz ed- Dinai??i??in kAi??zAi?? Mama Hatun, ilk kadAi??n yAi??netici olarak geAi??miAYtir ve devlet iAYlerini kendi kararlarAi?? ile idare etmiAYtir.Ai?? Mama Hatunai??i??un ismi, Tercanai??i??da ki ai???TA?rbeai??? ve ai???Kervansarayai???Ai?? ile devam etmektedir.

Bir Ai??nceki bey NasAi??r ed-Din Muhammedai??i??in kAi??z kardeAYi olan Mama Hatun 1191-1192 tarihleri arasAi??nda saltanat sA?rmA?AYtA?r. Eyyubilerle iyi mA?nasebetlerde bulunmuAY, Malazgirt kuAYatmasAi??na da onlarAi??n dostu olarak katAi??lmAi??AYtAi??r. KitA?buai??i??l ai??i?? Fethiai??i??l- Kussiai??i??deki kayda gAi??re ai??? Erzurum askeri, SelAi??uklu SultanlarAi?? gibi azA?met ve ihtiAYamlAi??, Saldukai??i?? un kAi??zAi?? Melike Mama Hatunai??i??un

KumandasAi??nda ona yardAi??ma geldiai??? denilmektedir.

GA?rcA?lerin 1193ai??i??te Erzurumai??i??u muhasara ettiklerinde NasAi??r ed-Din Muhammedai??i??in Saltuklu Emiri olduAYuna dair saAYlam bilgiler Mama Hatunai??i??un bu sAi??ralarda Ai??ldA?AYA?nA?Ai?? veya gAi??zden dA?AYtA?AYA?nA? gAi??sterir. (S.EAYilmez,Erzurum s.110)

 

8- MELAi??K AzAH (1193 ai??i?? 1202)

1193 ai??i?? 1202 yAi??llarAi??nda, Erzurumai??i??da saltanat sA?ren son Saltuklu beyi MelikAYah bin Muhammedai??i??dir.

GA?rcA?lerin, Ai??slam beldelerdini istilalarAi?? ve Anadoluai??i??nun doAYuda kapAi??sAi?? olana Erzurumai??i??u tehdit etmeleri Anadolu SelAi??uklu tahtAi??na Ai??Ai??kanRA?kn ed-Din Sultan SA?leymanAYahai??i??Ai??n (1196 -1204) Ai??ok zoruna gidiyordu. SA?leymanAYah DoAYu Anadoluai??i??da birtakAi??m TA?rk beyliklerini ortadankaldAi??rdAi??ktan sonra Erzurumai??i??a geldi. Ai??Saltuklu BeyliAYine ait topraklar ve Erzurum AYehri, Anadolu SelAi??uklu SultanAi?? RA?kn ed- Din SA?leyman Azah tarafAi??ndan 25 MayAi??s 1202 de ele geAi??irilmiAY ve bu beylik sona ermiAYtir.

 

SALTUKLULAR Erzurum ve Ai??evresindeki BizanslAi??lardan intikal eden kaleleri tahkim ederek bir Ai??oAYuna mescitler yaptAi??rdAi??lar. Erzurum kalesi iAi??indeki Cami Erzurumai??i??un en eski camisidir. Kaledeki Tepsi Minare (saat kulesi), Ulu Camii (Atabey camii), A?Ai?? KA?nbetler, Tercan Mama Hatun KervansarayAi?? ai??i?? camii ve tA?rbesi Saltuklular dAi??neminde yapAi??lmAi??AYtAi??r.

Saltuklular devrine ait yegane eser ai???el-Hidaye fiai??i??t TAi??bai??? dAi??r. Saltuklu beyine sunulan bu kitap, ErrA?nai??i??daki Duvin AYehrinde MayAi??s-Haziran 1116ai??i??da istinsah edilmiAYtir. FarsAi??a olan eser, AYimdi Fatih KA?tA?phanesi no.3646 dadAi??r.

 

 

 

ERZURUM SELAi??UKLU BEYLAi??AzAi?? (1202 -1230)

 

1.MUGAi??S ED-DAi??N TUAzRUL AzAH (1202-1225)

Anadolu SelAi??uklu SultanAi?? RA?kn ed-Din SA?leymanAYah 1202 ai???de Saltuk ilini hakimiyetine almAi??AYtAi??. Elbistanai??i??da hA?kA?m sA?ren kardeAYi Mugis ed-Din TuAYrulAYahai??i??Ai?? Erzurum Meliki tayin etti. Ai??BA?tA?n Saltuklu bAi??lgesi Meliki olan Mugis ed-Din TuAYrulAYah, Erzurumai??i??da 1202- 1225 devresinde yirmi A?Ai?? yAi??l mA?stakil bir melik olarak hA?kA?m sA?rdA?. Ai??Erzurum Meliki Mugis ed-Din TuAYrul Azah, ai???EbAi??ai??i??l Fethai???, EbAi??ai??i??l Harisai???,ai???Melikai???, ai???Azahai???, ai???Melel-Ai??lemai???, ai???Melik-i BilA?d-i Rum veai??i??l Ermenai??? gibi AYereflendirici lA?kablar taAYAi??mAi??AYtAi??r.Ai??Ai??Ai?? 1216 tarihinde bastAi??rdAi??AYAi?? gA?mA?AY sikkeler A?zerinde ai???Mugis ed-Din EbAi??ai??i??l Feth TuAYrulAi?? bin KAi??lAi??Ai?? Arslanai??? yazAi??sAi?? ile ai???Halife en-NA?sAi??rai???(ll80-1225) adAi??nAi?? zikretmiAYtir. Bundan da Erzurumai??i??da Devlet darphanesinin bulunduAYu anlaAYAi??lmaktadAi??r

Temmuz 1204ai??i??de Konyaai??i??daki SelAi??uklu SultanAi?? RA?kn-ed-Din SA?leyman Azah Ai??ldA?. Yerine GAi??yA?s ed-Din Keyhusrev geAi??ti. TuAYrul Azah Erzurumai??i??da Saltanat sA?rmeye devam etti. 1204 de Trabzonai??i??da Komnenoslar (Rum imparatorluAYu) ile komAYu oldu. GA?rcA?ler ise, dA?AYmanca tutumlarAi??nAi?? devam ettirerek, deAYiAYik zamanlarda Anadoluai??i??ya akAi??nlarAi??nAi?? devam ettirmiAYlerdir.

GA?rcA?ler, 1205ai??i??de Erzurum-Ahlat gA?zergahAi??ndaki HAi??ns-et-Tin (Saman Kale) kadar istilada bulundular. Bunun A?zerine Ahlat Emiri Erzurumai??i??a gelerek yardAi??m talebinde bulundu, Ahlat Emiri ile birleAYen Erzurum SelAi??uklu kuvvetleri, GA?rcA?leri yenerek Karsai??i?? dan geriye sA?rdA?, komutanlarAi?? Zakari Ai??ldA?rA?p, ganimetle Erzurumai??i??a geri dAi??nmA?AYtA?r.

.

Ai??spirai??i??deki Ai??arAYAi?? Camiiai??i??nin de, TuAYrul Azah zamanAi??nda Emir Azems ed-Din Atabeg Erdem tarafAi??ndan inAYA? ettirildiAYi kitabesinden anlaAYAi??lmaktadAi??r.

Mugis ed-Din TuAYrul AzA?h, 1225ai??i??de Ai??ldA?. MezarAi??nAi??n nerede olduAYu bilinmemektedir.

 

  1. RA?KN ED-DAi??N CAi??HAN AzAH (1225-1230)

Rukn ed-Din Cihan AzA?h, Erzurum SelAi??uklularAi??nAi??n ikinci ve son SultanAi??dAi??r. BabasAi??nAi??n Ai??lA?mA? A?zerine yerine geAi??miAY ve Ai??1225-1230 devresinde beAY yAi??l Erzurum SelAi??uklularAi?? Devletini yAi??netmiAYtir. KomAYularAi?? Eyyubiler ile iyi mA?nA?sebet tesis etmiAY ve daha sonra Harezmliler de bu ittifaka dahil olmuAYtur. 1228 yAi??lAi??nda SelAi??uklu SultanAi?? AlA? ed-Din Keykubad, Erzincanai??i??Ai?? almAi??AY ve MengA?cik beyliAYine son vermiAYti. SelAi??uklu SultanAi??nAi??n maksadAi??

MoAYol istilasAi??na karAYAi??, Anadoluai??i??yu korumak iAi??in DoAYu Anadoluai??i??daki kA?Ai??A?k TA?rk Devletlerini kaldAi??rarak bir birlik ve cephe oluAYturmaktAi??. BAi??ylece, Konya SelAi??uklularAi?? ile Erzurum SalAi??uklularAi?? hudud oldular. AlA? ed-Din Keykubad, Cihan Azahai??i??Ai??n EyyA?biler ile mA?ttefik olduAYunu bildiAYinden, onlar ile Ai??atAi??AYmadan sakAi??ndAi??AYAi?? iAi??in, Erzurum A?zerine yA?rA?mekten vaz geAi??miAYti.

Cihan Azah, SelAi??uklu tehlikesine karAYAi?? Celal ed-Din HarezmAYahai??i??a yanaAYarak, bu dostluAYu saAYlamlaAYtAi??rmak iAi??in, sultanAi??n yanAi??na Ahlatai??i??a gitti.

AlA? ed-Din Keykubad, Erzincan hududunda ordusunu kuvvetlendirmeye ve gerekli tetbirleri almaya baAYladAi??. Bunun A?zerine SelAi??uklu-HarezmAi?? Ai??atAi??AYmasAi?? iyice aAYAi??rlAi??k kazandAi??.

CelA?l ed- Din Harezm Azah ve mA?ttefiki Erzurum SelAi??uklu Meliki RA?kn ed-Din CihanAYahAi?? Harput (ElazAi??AY) da buluAYarak, SelAi??uklu Ordusu ile savaAYmak gayesi ile Erzincanai??i??a geldiler. Ai??Ai??ki rakip ordu Erzincanai??i??da YassAi?? Ai??imen mevkiinde karAYAi??laAYtAi??. 10 AAYustos 1230 da savaAY baAYladAi??. Harezm Azah maAYlup edildi, Cihan Azah mA?thiAY bir yenilgiye uAYradAi?? ve esir dA?AYtA?. Sultan Ala ed-Din Keykubad ve Eyyubi sultanAi?? Melik EAYref, Erzurumai??i??a girdiler.

Muhabbet ve eAYlence sAi??rasAi??nda Melik EAYref, Sultanai??i??dan RA?kn ed-Din Cihan Azahai??i??Ai??n baAYAi??AYlanmasAi?? teklifinde bulundu. Dostunun hiAi??bir ricasAi??nAi?? geri Ai??evirmeyen SelAi??uklu SultanAi??, RA?kn ed-Din Cihan AzahAi?? afv etti, AYimdiki NiAYde Aksarayai??i??Ai?? Cihan Azahai??i??a ve Eyub Hisarai??i??da kardeAYine tAi??mar olarak verildi. BAi??ylece 1230 yAi??lAi?? Ramazan ayAi?? sonunda Erzurumai??i??da ikinci TA?rk hanedanAi?? da tarihe karAi??AYtAi??.

 

TA?RKAi??YE Ai??SELAi??UKLULARI (1230 ai??i?? 1308)

 

SelAi??uklu sultanAi?? AlA? ed-Din Keykubad Ai??Erzurum galibiyetine Ai??ok Ai??nem verdi. Erzurum fethini fetihnamelerle komAYularAi??na veAi?? dost hA?kA?mdarlara duyurdu. Zaferinin kAi??sa hikayesini ihtiva eden ve Erbil HA?kA?mdarAi?? Muzaffer ed-Din GAi??kbAi??riai??i??ye yazAi??lan ve bir nA?shasAi?? zamanAi??mAi??za kadar gelen fetihnA?me de, (E.Konukcu SelAi??ukludan Cumhuriyete Erzurum eserinde fetihnamenin tamamAi??nAi?? yazmAi??AYtAi??r) Ai??zetle MoAYollara karAYAi?? cihad aAi??tAi??AYAi??nAi??, CelA?l ed-Din HarezmAYA?hai??i??Ai?? ve Cihan Azahai??i??Ai?? maAYlup ettiAYini ifade etmiAYtir.

Sultan Keykubad, Erzurum ve havalisini teAYkilatlandAi??rdAi??. Kalelere muhafAi??zlar ve memurlar tayin etti.

HarzemAYahlar Devletinin yAi??kAi??lmasAi?? ile birlikte Erzurum uAi?? duruma gelirken, 1231 yAi??lAi??nda Cormagon Noyan komutasAi??ndaki MoAYollarAi??n Ai??ncA? kuvvetleri Erzurumai??i??u geAi??erek Sivas Ai??nlerine kadar akAi??n yaptAi??. Bu Erzurumai??i??da gAi??rA?len ilk MoAYol kuvvetidir.

AlA? ed-Din Keykubad, bunu Ai??AYrenince Kemal ed-Din KA?myar komutasAi??ndaki SelAi??uklu kuvvetlerini Sivasai??i??a gAi??nderdi. SelAi??uklu kuvvetleri geri Ai??ekilen MoAYollarAi?? takip ederek Erzurumai??i??a kadar geldi. KA?myar, bu yAi??renin komutanAi?? MA?bA?riz ed-Din Ai??avlAi?? ile durum deAYerlendirmesi yaptAi??. Erzurum emniyete alAi??ndAi??.

AlA? ed-Din Keykubad 4 Azevval 634/ 1 Haziran 1237 tarihinde Ai??ldA? ve Konyaai??i??da defnedildi. Yerine bA?yA?k oAYlu GAi??yas ed-Din KeyhusrevAi?? (1237-1242) tahta geAi??ti. Yeni sultan 1240 yAi??llarAi??nda uAi?? durumuna gelen Erzurumai??i??da, MoAYollara karAYAi??, gA?Ai??lA? bir birlik bulunduruyordu. BabaAi?? isyanAi?? sAi??rasAi??nda Erzurumai??i??da bulunan askerlerin zorunlu olarak kaleden ayrAi??lmasAi?? MoAYol komutanAi?? Ai??Baycu Noyanai??i??a istediAYi fAi??rsatAi?? verdi. 1242 yAi??lAi?? son baharAi??nda Erzurumai??i??a hA?cum eden MoAYollar AYehri kuAYattAi?? ve tahribe baAYladAi??lar.Ai?? Erzurum komutanAi?? Sinaneddin Yakutai??i??du. Erzurum AYihnasAi?? (valisi) Azerafeddin Duvini. Bu iki kiAYi arasAi??nda husumet vardAi??. Azerafeddin Duvani ihanet etmiAY ve AYehrin kapAi??larAi??nAi?? aAi??tAi??rarak MoAYol ordusunun iAi??eri girmesini saAYlamAi??AYtAi??. Erzurum TA?rk tarihinde ilk defa tahrip edildi, yaAYmaya uAYradAi??. MoAYollar Anadoluai??i??yu istila kapAi??sAi??nAi?? artAi??k aAi??mAi??AYlardAi??. Baycu Noyan bir yAi??l sonra Erzurumai??i??dan geAi??erek 1 Temmuz 1243Ai?? KAi??se DaAYai??i??da SelAi??uklularAi?? bozguna uAYrattAi??, yAi??re MoAYullarAi??n kontrolu altAi??na girdi. Anadolu SelAi??uklu SultanlAi??AYAi??nAi?? MoAYolAi?? Ai??mparatorluAYunun himayesine koyan andlaAYmanAi??n yA?rA?rlA?AYe girmesinden sonra, Erzurum AYehri yeniden iskan edilmiAYti ve Anadolu SelAi??uklu Devletinin yAi??kAi??lAi??AYAi??na kadar (1308)Ai?? Anadolu birliAYi dahilinde sayAi??lmAi??AYtAi??r. Esasen Erzurum, 1243-1308 devresinde Anadoluai??i??yu zapt etmeAYe, isyanlarAi?? bastAi??rmaAYa veya bu bAi??lgede yaylak ve kAi??AYlak tesis etmeAYe gelen MoAYollarAi??n uAYraAYAi?? olduAYundan, Ai??her zaman zarar gAi??rmeAYe maruz kalmAi??AYtAi??r.Ai?? Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??YAi??netim SelAi??uklularda olmakla beraber hakimiyet MoAYollarAi??n ve Ai??lhanlAi??larAi??n elinde olmuAYtur.

 

Ai??LHANLI DAi??NEMAi??(1308 ai??i?? 1335)

Kurucusu Cengiz Hanai??i??Ai??n torunu HA?lA?gAi??ai??i??dur. MoAYol BA?yA?k HanAi?? MengA? 1253 yAi??lAi??nda kardeAYi HA?lagA?ai??i??yA? Ai??ran, Irak, Anadoluai??i??yu ele geAi??irip buralarAi?? kendisine tA?bi bir ai???Ai??lhanai??? (il + han= ai???bAi??lge hA?kA?mdarAi??ai???) olarak idare etmek A?zere gAi??revlendirdi. Bu suretle baAYAYehri Tebriz olmak A?zere Ai??ranai??i??da 1256 yAi??lAi??nda kurulan ve 1295 yAi??lAi??ndan itibaren tam baAYAi??msAi??z hale gelen devlet, HA?laguai??i??nun taAYAi??dAi??AYAi?? Ai??lhan unvanAi??na nisbeten Ai??LHANLILAR adAi??yla anAi??lmAi??AYtAi??r. Bu dAi??nemde Erzurum ve Ai??evresi SelAi??uklu yAi??netiminde gAi??rA?nmesine raAYmen, Ai??lhanlAi?? hA?kA?mdarAi??na boyun eAYmiAYti.

HA?lagAi?? Hanai??i??Ai??n Ai??lA?mA? A?zerine Tebriz de Ai??lhanlAi?? tahtAi??na Abaka Han (1264-1282) geAi??ti. Abaka Han Erzincan, Sivas ve Erzurumai??i??un idaresini SelAi??uklu AYehzadesi Mesai??i??udai??i??a verdi.

Abakaai??i??dan sonra Ahmet TekA?dar (1282-1284) Ai??lhanlAi?? HanAi?? oldu. Bu handa SelAi??uklu A?lkesini GAi??yas ed-Din KeyhA?srev ile GAi??yas ed-Din Mesai??i??ud arasAi??nda taksim etmiAYtir.

Ai??lhanlAi?? HanAi?? Geyhatu (1291-1295), 12 Recep 691/1292 de kalabalAi??k bir ordu ile Erzurumai??i??a gelmiAY, burada kAi??sa konaklamadan sonra, AladaAYai??i??a doAYru yoluna devam etmiAYtir.

Ai??lhanlAi?? hA?kA?mdarAi?? Sultan el Muai??i??azzam Gazan Mahmud Han (1295-1304) Ai??slamiyeti devletinin resmi dini haline getirdi. Ai??AdAi??na Erzurum Darphanesinde 1295, 1300 ve 1304 yAi??llarAi??nda kesilmiAY paralarAi?? bulunmaktadAi??r. Gazan Han, SelAi??uklu SultanAi?? III.AlA? ed-Din Keykubadai??i??Ai?? 1298 de Konya tahtAi??na gAi??nderirken, Erzurumai??i??dan Antalyaai??i??ya kadar bA?tA?n A?lkenin hakimiyetini bir yarlAi??k ile ona verdi. Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Gazan Han, Yakutiye Medresesinin kapAi?? A?zerindeki kitabede ai???Sultan el-Saai??i??idai??? sAi??fatAi?? ile tanAi??mlanmAi??AYtAi??r. Ayni yerde, hanAi??mAi?? Bolugan Hatun ismide zikredilmektedir.

Muhammed Olcaytu Han, Gazan HanAi??n kardeAYi ve halefidir. Tebriz yakAi??nlarAi??ndaki Ucanai??i??da 19 Temmuz 1304 de HanlAi??k makamAi??na oturmuAYtur. Olcaytu Hanai??i??Ai??n Erzurumai??i??daki yAi??neticisi GazanlAi?? CemA?led-Din HA?ce Yakut idi. 1310 yAi??lAi??ndaAi?? Sultan Olcaytu ve eAYi Bulgan Hatun adAi??naAi?? Erzurumai??i??da bir kA?lliye (Yakutiye) inAYa ettirmiAYtir. Yakutiye kitabesinde onun adAi??ndan, ai???Sultan A?l-Ai??zam Olcaytuai??? diye bahsedilmektedir. Olcaytu Han adAi??na tedavA?le Ai??Ai??karAi??lan paralar 1304, 1314 ve 1316 tarihlidir. Ayni sultan zamanAi??nda (1314) Erzurumai??i??da Gazi Ahmed b. Ali b. Yusuf tarafAi??ndan Ahmediye medresesi yaptAi??rAi??lmAi??AYtAi??r.

AlA? ed-Din EbAi?? Said BahadAi??r Han (1317-1335), Olcaytu Hanai??i??Ai??n oAYludur. BabasAi??nAi??n Ai??lA?mA? ile 1317 de tahta Ai??Ai??kmAi??AYtAi??r. Oniki yaAYAi??nda olduAYu iAi??in devlet iAYlerini Melik el A?mera Emir Ai??oban yA?rA?tmA?AYtA?r. Erzurumai??i??da BahadAi??r Han adAi??na 1321, 1322, 1328, ve 1332 tarihlerinde para bastAi??rAi??lmAi??AYtAi??r.

BahadAi??r HanAi??n Ai??lA?mA?nden sonra Ai??lhanlAi?? Devleti Ai??Ai??kmA?AYtA?r. Her Ai??Ai??kA?AYte gAi??rA?ldA?AYA? gibi o devletin kudretli beyleri yAi??netiminde bulunduklarAi?? yAi??relerde baAYAi??msAi??zlAi??klarAi??nAi?? ilan etmiAY ve saltanatlarAi??nAi?? sA?rdA?rmeye devam ettirmiAYlerdir.

 

SUTAYLILAR (1335-1340)

Ai??lhanlAi?? sultanlAi??AYAi??nAi??n yAi??kAi??lmasAi?? ile ilk baAYAi??msAi??zlAi??k ilan eden SutaylAi??lardAi??r. (1335-1340)

Ai??lhanlAi?? hakimiyeti dAi??neminde Erzurum ve Ai??evresinde sAi??z sahibi olan HacAi?? Togay, ailesini gA?clA? hale getirmiAY ve diAYer TA?rkmen rakiplerine karAYAi?? bu bAi??lgeyi muhafazaya Ai??alAi??AYmAi??AYtAi??r. HacAi?? Togayai??i??Ai??n oAYlu Hasan, Sutay gA?cA?nA? Erzurum ve havalisinde hissettirmek istemiAY, Avnik, Zivin ve Micingerd gibi yAi??netiminde bulunan mA?stahkem kaleler yanAi??nda bir yenisine ihtiyaAi?? duymuAYtur. 1340 yAi??lAi??ndan Ai??nce, Pasin ovasAi??nda bir kale inAYa ettirdi. BurasAi?? Erzurum, yukarAi?? Pasin ve Avnik taraflarAi??nAi?? kontrol edebilen bir tepenin A?zerine kurulmuAYtur. Bu yA?zden kurucusuna izafeten kale ve kasabaya Hasan Kale adAi?? verilmiAYtir. Kalenin kuzeyindeki daAY da ai???Hasan Babaai??? adAi?? ile anAi??lmAi??AYtAi??r.

 

Ai??OBANLILAR (1340-1358)

1340 Ekim ayAi??nda Ai??obanlAi??larai??i??dan Azeyh Hasan Ai??obani, MuAY tarafAi??ndan gelerek SutaylAi??larAi??n hakim olduAYu yerleri yaAYmalamaya baAYladAi??. Hasan Kaleai??i??de bA?yA?k tahribat yaptAi??, Aras nehrini geAi??erek Avnik A?zerine yA?rA?dA?, sonra buradan Tebrizai??i??e hareket etti.

YukarAi??da belirtildiAYi gibi Ai??lhanlAi??larAi??n son dAi??nemde devlet iAYlerini yA?rA?ten Emir Ai??obanai??i??Ai??n oAYlu TimurtaAY (1317 ai??i?? 1327) de Anadolu ValiliAYinde bulunmuAYtu. TimurtaAYai??i??Ai??n oAYlu Azeyh Hasan 1340 yAi??lAi??nda yaptAi??AYAi?? tahribattan sonra 1343 yAi??lAi??nda tekrar Erzurumai??i??a gelmiAYti. Sert mizaAi??lAi?? olmasAi?? Erzurum ahalisindeAi?? korkuya sebep oldu. Azeyh Hasan Erzurumai??i??da AralAi??k 1343 tarihinde eAYi tarafAi??ndan Ai??ldA?rA?lmA?AYtA?r. Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyeti 1358 yAi??lAi??na kadar devam etmiAY, bu dAi??nem iAi??inde Ai??obanlAi??larAi??n adAi??nAi?? ebedileAYtiren, Aras nehri A?zerindeki Ai??oban kAi??prA?sA? inAYa edilmiAYtir. 1358 yAi??lAi??nda CelA?yirli Sultan A?veysai??i??in Tebrizi almasAi??ndan sonra Erzurum Ai??obanlAi??larAi??n hakimiyetinden Ai??Ai??kmAi??AY ve EratnalAi??lar dAi??nemi baAYlamAi??AYtAi??r.

 

ERATNALILAR (1335 ai??i?? 1381)

Eratna OAYullarAi?? Sivas ve Erzincan yAi??relerine hakimdiler ve 1335 -1381 yAi??llarAi?? arasAi??nda saltanat sA?rmA?AYlerdir. Ai??lhanlAi??larAi??n Anadolu Valisi TimurtaAY Ai??obaniai??i??nin maiyetinde bulunmuAYlar ve evlilik yoluyla akraba da olmuAYlardAi??r. EretnalAi?? GAi??yas ed-Din Muhammed (1352 -1365 ) in Erzurumai??i??a sahip olduAYu anlaAYAi??lmaktadAi??r. H. 761/ 1360 tarihli Erzurumai??i??da kesilmiAY parada bu hA?kA?mdarAi??n adAi?? zikredilmektedir. Keza EretnalAi?? AlA? ed-Din Ali (l365-1380) de Erzurumai??i??da hA?kA?mran olmuAY ve 1365, 1367 tarihlerini taAYAi??yan para kestirmiAYtir. Bu paralarda ai???LA? Ai??lA?he Ai??llA?llah, Muhammed ResAi??lullahai??? yazAi??sAi??nAi??n yanAi??nda dAi??rt halifenin isimleri zikrediliyor ve ai???Sultan el-Ai??zA?mai??? ve ai???AlA? ed-DA?nya veai??i??d Din, Hallede Allah Melike-darb Erz-i Rum 767ai???Ai?? okunmaktadAi??r.

EratnalAi??larAi??n Pir HA?seyinai??i??den sonra Erzincan EmirliAYine Mutahharten (1379-1403) geAi??miAYti. 1377 yAi??lAi??nda Erzurum Valisi olarak OrduAYah tayin edilmiAYti. Bir mA?ddet sonra bu vali, Erzincan emiri Mutahhartenai??i??e yanaAYarak, Eretna hakimi AlA? ed-Din Ali b. Muhammed b.Eretnaai??i??yAi?? tanAi??madAi??. BAi??ylece Erzurumai??i??daki Eretna hakimiyeti 1380ai??i??de nihayetlenmiAY ve Mutahharten hakimiyeti baAYlamAi??AYtAi??r

 

MUTAHHARTEN. (1379-1403)

Mutahharten bA?yA?k bir mA?cadele sonrasAi??nda Erzincan merkez olmak A?zere, Kemah,Tercan, Erzurum, Ai??spir, Bayburt, Koyulhisar ve Azarki Karahisar kalelerine sahip oldu.Yirmi dAi??rt yAi??la yakAi??n saltanatAi?? sAi??rasAi??nda, Akkoyunlu ve Karakoyunlu TA?rkmenleri ile iyi geAi??inmiAY, durumunu koruyabilmiAYtir. Timur, Avnik Ai??nlerine geldiAYinden Mutahharten bA?yA?k bir korkuya kapAi??ldAi??. Timur, Erzincan emirine elAi??i gAi??nderdi ve baAY eAYmeye davet etti. Mutahharten, Timurai??i??un emirlerine uyacaAYAi??nAi?? beyan etti. Timurai??i??un 1402ai??i??deki son Anadolu seferinde, Mutahharten Erzurumai??i??a hakimdi.

 

TAi??MURLENK (1394-1405)

Timur, Mavera A?n-Nehrai??i??de ikamet eden Barlas-Ai?? TA?rki kabilesinden idi.

Timur, Ai??(1388-1389) Tebriz-Erzurum arasAi??nda Ai??nemli bir geAi??it olan Bayezidai??i??Ai?? alarak, KoruAY, Argun, AladaAY ve AydAi??nai??i??Ai?? daAi?? ( burasAi?? EleAYgirt ovasAi??nAi??n baAYlangAi??cAi??ndadAi??r) ele geAi??irdi.

1394ai??i??de tekrar Anadoluai??i??ya gelen Timur, Karakoyunluai??i??larAi??n A?ssA? durumundaki Avnik Kalesiai??i??ni alarak, Erzurumai??i??a girmiAY, Ai??Erzurumai??i??u ve Ai??evresini yaAYmalamAi??AYtAi??r.

Timur, 11 EylA?l 1399ai??i??da Semerkandai??i??dan ayrAi??larak yedi yAi??l sA?ren Anadolu seferine Ai??Ai??kmAi??AYtAi??. GA?rcistan ve Ermenistan seferini takiben Anadoluai??i??ya girdi. Avnik kalesi Ai??nA?nde kAi??sa konaklamadan sonra Erzurumai??i??a geldi.Ai?? Mutahharten Erzurumai??i??da Timurai??i??u karAYAi??layarak son siyasi vaziyet hakkAi??nda bilgi verdi. Tortum Kalesi GA?rcA?lerin elindeydi. Timurai??i??un Erzurumai??i??da olduAYunu haber alan kale halkAi??, HAi??ristiyanlarAi??n elinden kurtulmak istediler. Timur bu talep A?zerine bir kAi??sAi??m kuvvet ayAi??rarak, Azeyh Nur ed-Din BahadAi??r, Azah Melik BahadAi??r ve Emir Musa TimurtaAYai??i??Ai??n idaresinde Tortum A?zerine gAi??nderdi. Timur kuvvetleri Tortum Kalesini beAY gA?n mA?ddetle kuAYattAi??, nihai bir hA?cum ile kale ele geAi??irildi ve kale tamamen yAi??kAi??ldAi??.GA?rcA?lerden Ai??nce Togay ailesinin tasarrufunda olan Tortum ve kalesi , tekrar Togayai??i??a verildi.

Timur, 1402ai??i??de OsmanlAi?? SultanAi?? YAi??ldAi??rAi??m Bayezidai??i??i Ankara Meydan Muharebesinde maAYlub ederek, Anadoluai??i??yu fetret iAi??inde bAi??raktAi??. Bir mA?ddet sonra Anadoluai??i??dan ve dolayAi??sAi??yle Erzurumai??i??dan ayrAi??ldAi??. BAi??lgeyi Ai??Kara Koyunlulardan korumak iAi??in, gA?venilir kimseleri Erzurum, Avnik, Kars, Ani, SA?rmeli, Zivin, Micingerd kalelerine tayin etti.Ai?? 21 mayAi??s 1404 Erzurumai??i??a gelen Ai??spanyol elAi??ilik heyeti, Erzurum kalesinin TA?rkmen asAi??llAi?? Yusuf Aliai??i??nin idaresinde olduAYunu gezi notlarAi??nda belirtmiAYlerdir.

Timurai??i??un Ai??lA?mA?nden sonra (1405), DoAYu Anadoluai??i??daki Ai??aAYatay kumandanlarAi?? Karakoyunlulara karAYAi?? kalelerini savunmaya geAi??tiler. Bundan sonra vuku bulan Timurlu – Karakoyunlu ve sonra Akkoyunlu mA?cadelesi Erzurum ve Ai??evresini harap vaziyete getirmiAYlerdir.

 

KARAKOYUNLULARAi?? (1380 ai??i?? 1468 )

 

Karakoyunluai??i??lar XIV.yA?zyAi??l sonlarAi??nda siyasi varlAi??k olarak ortaya Ai??Ai??ktAi??lar. DoAYu Anadolu, Azerbaycan ve Irakta saltanat sA?ren TA?rk asAi??llAi?? devlettir. Mahmut bin Abdullah NiAYA?puriai??i??nin Tarih-i TA?rkmaniyeai??i??sine gAi??re, Karakoyunlular OAYuz Hanai??i??Ai??n torunlarAi??ndan TA?re Beg idaresinde Erzurum ve Diyar-Ai?? Bekr havalisine gelmiAYlerdi.

1380ai??i??de Ai??ldA?AYA? bilinen Karakoyunlu Beyi Bayram Hoca, Avnik, Hasankale, ve Erzurumai??i??u ele geAi??irerek Karakoyunlu devletinin hakimiyetine almAi??AY ve kendisi Erzurumai??i??da oturmuAYtu.

NA?sAi??r ed-Din Kara Mehmed (1380 -1389) Ai??KarakoyunlularAi??n HA?kA?mdarAi?? oldu. Kara Mehmed dAi??neminde, Timur tehlikesi ile karAYAi??laAYAi??lmAi??AY ve Avnik Kalesi geAi??ici bir mA?ddet TimurlularAi??n olmuAYtu.

CemA?l ed-Din Kara Yusuf (1389 -1406)babasAi?? Kara Mehmedai??i??in yerine geAi??ti. KarakoyunlularAi??n en bA?yA?k hA?kA?mdarlarAi??ndandAi??r. Ai??1394 yAi??lAi??nda tekrar Avnik Kalesi Ai??nA?ne gelen Timur, bu kaleyi almaya karar verdi. O zamanAi?? burada oturan Kara Yusufai??i??un oAYluAi?? MAi??sAi??r Hocaai??i??ydAi??. Ai??aAYataylAi??larAi??n kAi??rk gA?n sA?ren Ai??muhasarasAi??na maruz kalan Ai??Avnik Kalesi, Karakoyunlu hakimiyetinden Ai??Ai??ktAi??. Kale hakimi MAi??sAi??r Hoca baAYAi??AYlandAi??. 1394 tarihinde ele geAi??irilen Avnik Kalesini Emir AtlamAi??AYai??i??a verenAi?? Timur, buradan Erzurumai??i??a gitmiAYti.

Timurai??i??un Ai??lA?mA? ile Kara Yusuf serbest hareket etme imkanAi??na kavuAYtu. 1410 da Avnikai??i??e gelen Karakoyunlu hA?kA?mdarAi??, Erzurum ve Erzincanai??i??a gitti. Erzincan hakimi Azeyh Hasan muhasara sonrasAi?? teslim oldu. Karakoyunlu Pir Ai??mer Erzincanai??i??a tayin edildi. Bu valinin yAi??nettiAYi yerler arasAi??nda Tercan, Bayburd ve Ai??spirai??i??de vardAi??.

Kara Yusuf 13 KasAi??m 1420ai??i??de Ai??ldA?. Karakoyunlu tahtAi??na Ai??skender geAi??ti. Ai??skender (1420 ai??i?? 1438 arasAi??nda saltanat sA?rdA?. Bu sA?rede Timurlular tehlikesi yeniden ortaya Ai??Ai??ktAi??. Ai??skender ilk defa 30 Temmuz 1421ai??i??de, EleAYgirt ovasAi??nda Timurlu Azahruh ile savaAYtAi??. Timurlularla ikinci savaAY 1429ai??i??da Selmas Maydan muharebesiydi. Azahruh, Kara KoyunlularAi?? bir defa daha hezimete uAYrattAi??. Azahruh, 1434ai??i??de, Karakoyunlulara karAYAi?? A?Ai??A?ncA? Azerbaycan seferine Ai??Ai??ktAi??AYAi?? zaman, AkkoyunlularAi??n lideri Kara YA?lA?k Osman Beyai??i??i yardAi??ma davet etti. Oda KarakoyunlularAi??n idaresindeki Erzurumai??i??u muhasara etti. Doharlu, Pir Ahmet BeAY kaleyi savundu ise de Akkoyunlular galip geldi. Akkoyunlu Kara YA?lA?k Osman BeAY, oAYlu Azeyh Hasan BeAYai??i??i, Erzurumai??i??a vali tayin etti.

Karakoyun HA?kA?mdarAi?? Ai??skender, Akkoyunlularla TimurlularAi??n arasAi??nda kalmanAi??n Ai??ok tehlikeli olacaAYAi??nAi?? dA?AYA?nerek, OsmanlAi?? A?lkesine sAi??AYAi??nmaAYa karar verdi. Erzurum taraflarAi??na doAYru Ai??ekilmeye baAYlarAi??. Ai??skenderden Ai??ekinen Akkoyunlular, Erzurumai??i??u terk ettiler.Ai?? Timur AYehzadelerinden Azahruhai??i??un oAYlu Muhammed Cuki, bu sAi??rada Pasinlerai??i??e ulaAYmAi??AYtAi??. Timurlu kuvvetleri Erzurumai??i??a yaklaAYAi??rken, Ai??skenderai??i??de batAi??ya doAYru Ai??ekilerek OsmanlAi??lara sAi??AYAi??ndAi??. 1436 da Karakoyunlu Ai??skender, Timurlu tehlikesinin geAi??tiAYini gAi??rA?nce, tekrar KiAYAi??, Tercan, Erzurum, Avnikai??i??te Karakoyunlu hakimiyetini tesis etti ve 1437 yAi??lAi??nda SA?rmeli Ai??ukuruai??i??nda kAi??AYAi?? geAi??irdi. Ai??skender, 20.Nisan.1438 de oAYlu Azah Kubad tarafAi??ndan Ai??ldA?rA?ldA?

Cihan Azah (1438 ai??i?? 1467 ), KarakoyunlularAi??n son hA?kA?mdarAi??dAi??r ve Ai??skenderai??i??in kardeAYidir. Ai??Akkoyunlular ile Karakoyunlular arasAi??ndaki sA?rtA?AYme ve rekabet ortadan kalkmAi??AY deAYildi. Ai??Ai??Ai??Ai??11 KasAi??m 1467ai??i??de Akkoyunlular, Karakoyunlu karargahAi??na ani bir baskAi??n yapmAi??AY ve Cihan Azahai??i??Ai?? ele geAi??irmiAYti. HA?kA?mdarAi??n Ai??ldA?rA?lmesi ile Karakoyunlular tarihe karAi??AYmAi??AYtAi??r.

 

 

 

 

 

AKKOYUNLULAR (1378 ai??i?? 1502 )

 

Akkoyunlular, OAYuz boyundan BayAi??ndAi??rlAi?? ailesine mensuptur. BunlarAi??n yurdu Diyar-Ai?? Bekr ve Ergani yAi??residir. Bu oba, yaz sAi??caklarAi??nda FAi??rat Nehrinin yukarAi?? kAi??sAi??mlarAi??na, Bayburt-Trabzon sAi??nAi??rAi??na yakAi??n yerlere yayAi??lAi??yorlardAi??. Akkoyunlular, Ai??nce Tur Ali Beg (Ai??.1363), sonra da oAYlu Kutlu (Ai??.1389) tarafAi??ndan idare edilmiAYtir. Kutlu beyin mezarAi?? Bayburdai??i??ta SAi??nur kAi??yA?ndedir. Bu kAi??y camii avlusundaki mezar taAYAi?? A.Az.Beygu tarafAi??ndan bulunmuAYtur. Kitabesinde ai??? Fahr ed-DA?nya ve ed-Din Kutlu BeAY b. BayAi??ndAi??r al EmirA?ai??i??l merhum Tur Ali BeAYai??? yazAi??sAi?? bulunmaktadAi??r.

AkkoyunlularAi??nAi?? 1389-1435 devresinde HA?kA?mdarAi?? Kara YA?lA?k Osmanai??i??dAi??r. TimurlularAi??n HA?kA?mdarAi?? Azahruh, 1434ai??i??de Karakoyunlulara karAYAi?? A?Ai??A?ncA? sefere Ai??Ai??ktAi??AYAi?? zaman, AkkoyunlularAi??n HA?kA?mdarAi?? Kara YA?lA?k Osmanai??i??Ai?? yardAi??ma davet etti. O da KarakoyunlularAi??n idaresindeki Erzurumai??i??u muhasara etti. Dohurlu Pir Ahmed BeAY kaleyi savunduysa da Erzurum AkkoyunlularAi??n eline geAi??ti. Kara YA?lA?k Osman BeAY, oAYullarAi??ndan Azeyh Hasan BeAYai??i??i Erzurum valisi yaptAi??. Karakoyunlu HA?kA?mdarAi?? Ai??skender Timurlulardan kaAi??arak OsmanlAi??ai??i??ya sAi??AYAi??nmak iAi??in Erzurum taraflarAi??na Ai??ekildi, ancak Akkoyunlular Erzurumai??i??da bekliyordular ve iki TA?rkmen ordusunun savaAYAi?? kaAi??Ai??nAi??lmaz olmuAYtu. Karakoyunlular savaAYAi?? kazandAi??lar ve batAi??ya doAYru Ai??ekilmeye devam ettiler. Akkoyunlu HA?kA?mdarAi?? Kara YA?lA?k Osman BeAY bu savaAYta aAYAi??r yaraladAi?? ve Ai??ldA?(1435). Akkoyunlu hA?kA?mdarlarAi?? Ali (1435-1438), Hamza (1438-1444) ve Cihangir (1444-1453)ai??i??in saltanatlarAi?? dAi??nemlerinde de Erzurum ve civarAi??ndaki mA?cadele durmadan devam etmiAYtir.

OsmanlAi?? kaynaklarAi??nda Hasan-Ai?? DAi??raz diye tanAi??nan AkkoyunlularAi??n meAYhur hA?kA?mdarAi?? Uzun Hasan (1453-1478), 1454ai??i?? de Bayburd, Erzurum, Avnik kalelerini ele geAi??irerek buralarAi?? Akkoyunlu hakimiyetine aldAi??. 1458 BaharAi??nda Ai??oruh vadisindeki Atabegler yurduna girdi. Ai??spir A?zerinden vadiyi takiple Tortumai??i??a gelerek altAi?? kale ele geAi??irdi.

OsmanlAi??- Akkoyunlu rekabeti ve mA?nasebetlerin gerginleAYmesi, Fatih Sultan Mehmed ile Uzun Hasanai??i??Ai?? karAYAi?? karAYAi??ya getirdi. 16 RebiA?levvel 878/ 10 AAYustos 1473 tarihinde Otluk Beli Meydan SavaAYAi??nda Akkoyunlular yenildi. OsmanlAi?? kuvvetleri Uzun HasanAi?? takip etmedi.

Erzurum 1478 tarihine kadar Uzun Hasanai??i??a baAYlAi?? kaldAi??.

Uzun Hasanai??i??dan sonra Akkoyunlu tahtAi??na Yakub BeAY geAi??ti. 1478-1490 tarihleri arasAi??nda

Saltanat sA?rdA?. Akkoyunlular sA?nniydi. Bu dAi??nemde Erdebil Azeyhleri Aziilik propagandasAi??na baAYladAi??lar ve AYii inanAi??AYAi?? DoAYu Anadoluai??i??ya yayAi??lmaya baAYladAi??. 1501 yAi??lAi??nda Azah Ai??smail son Akkoyunlu HA?kA?mdarAi?? Elvendai??i??i NahAi??ivan yakAi??nAi??nda maAYlup etti. AkkoyunlularAi??, OsmanlAi??lara kaAi??maya zorladAi??. Erzurum ve Ai??evresi tamamen Ai??ssAi??zlaAYtAi?? ve Akkoyunlu Devleti son buldu.(1502)

 

 

AzAH Ai??SMAAi??L (SAFEVAi??LER) 1502-1514

AkkoyunlularAi??n yAi??kAi??lAi??AYAi?? ile onlarAi??n bAi??raktAi??AYAi?? boAYluAYu Azah Ai??smailai??i??in safevileri doldurdu. Bu hanedan ismini Erdebilli Azeyh SA?fiai??i??den almAi??AYtAi??r. SoykA?tA?AYA? ai??? Azah Ai??smail b.Haydar b. CA?neyd b.Sadr ed-Din Musa b. EAY Azeyh Safi ed-Dinai??? dir. Erzurum bAi??lgesinde yaAYayan TA?rkmen boylarAi??nAi??n bir Ai??oAYu Azah Ai??smailai??i??e boyun eAYmiAY, diAYerleri ise bAi??lgeden kaAi??arak kurtulmaya Ai??alAi??AYmAi??AYlardAi??r. Tercan, AAYkale, Ai??spir, Bayburd, Erzurum, Hasan kale, Avnik gibi yerler 1514 yAi??lAi??na kadar Azah Ai??smailai??i??in hakimiyetinde olmuAY, Ai??zellikle Erzurum tamamen harap olup ve Ai??ssAi??z kalmAi??AYtAi??r.

 

 

 

OSMANLI DEVRAi??NDE ERZURUM

1-Yavuz Sultan Selim dAi??nemi (1514-1521)

II.BayazAi??d oAYlu AYehzade Selimai??i??i Trabzon ValiliAYine tayin etmiAYti. Azehzade Selim Safevi tehlikesini zamanAi??nda teAYhis etti ve askerleriyle Ai??spir ve Kovasai??i??Ai?? alAi??p, hisar erlerini koyduktan sonra, Bayburtai??i??u da alarak Kemah ve Erzincan A?zerine gitmiAY, ancak II. BayazAi??d bu akAi??nlarAi?? tasvip etmemiAY ve alAi??nan yerler OsmanlAi??lar tarafAi??ndan boAYaltAi??lmAi??AYtAi??r.

Yavuz Sultan Selim OsmanlAi?? tahtAi??na geAi??tikten sonra 1514ai??i??de Azah Ai??smail A?zerine bir sefer yapma kararAi?? aldAi?? ve Erzurumai??i??dan geAi??erek bu topraklarAi?? AYereflendiren ilk OsmanlAi?? PadiAYahAi?? oldu. ai???

Yavuz Sultan Selim, 11 AAYustos 1514 Cuma gA?nA? Nefs-i Erzurum kurbA?nde Ai??ayAi??r-Ai?? KA?n da konaklanmAi??AYtAi??r. Erzurumai??i??dan hareketle Ai??ran istikametine gitmiAYtir. Ai??23 AAYustos 1514ai??i??de Ai??aldAi??ran Meydan SavaAYAi??ai??i??nAi?? kazanan OsmanlAi??lar, Tebrizai??i??den dAi??nA?AYte Nahcivan, Revan, Ai??ukur Saai??i??d, AzA?regel ve Kars yolunu takip etmiAYtir. OsmanlAi?? ordusu Ai??alkavur konaAYAi??nda iken GA?rcA? Atabeg Mirza Ai??abuk da OsmanlAi??lara baAY eAYmiAY ve Ai??Ai??spir Kalesinin teslimine dair ariza Yavuz Sultan Selimai??i??e sunulmuAYtur.

Ai??aldAi??ran dAi??nA?AYA? 19 Ekim 1514ai??i??de Erzurumai??i??a gelen Yavuz Sultan Selim, buradan Bayburt istikametine doAYru hareket etmiAYtir.

PadiAYahAi??n Erzurum havalisinden ayrAi??lmasAi??ndan sonra bazAi?? kalelerde karakollar bAi??rakAi??larak Safevilerin tavAi??rlarAi?? takip edilmiAYtir.

12 Cemaziyel Ai??hAi??r 926/ 30 MayAi??s 1520 Karaman-Rum Tahrir defterinden, Yuvuz Sultan Selim devrinde, bAi??lgede OsmanlAi?? doAYu sAi??nAi??rAi??nAi??n, KiAYi bAi??lgesinde Vartoai??i??nun hemen doAYusundan baAYlayarak, BingAi??l DaAYAi??ai??i??na, Tekman mintikasAi??nda Tekman, YA?nlA?, KatranlAi?? hattAi??, Erzurum bAi??lgesinde Deve Boynu, Tuy, Ai??oban KAi??prA?sA? kuzeyindeki GeAi??ik Kalesi , KAi??AYk KAi??yA? ve GA?rcA? BoAYazAi??, OvacAi??k mintikasAi??nda A?Ai?? Kilise ve BaAYkend kAi??yA?,Ai??Ai??Ai?? Ai??Ai??spir BAi??lgesinde KenaAi??or (Kenasor), KoAYkuAi??or (bu gA?n KoAYkisor) kAi??yleri, FAi??sAi??rik kalesi, FAi??srik Danzutu kAi??yA?, Ai??oruh nehri karAYAi??sAi??nda KomlA?b kAi??yA?nden DoAYu Karadeniz daAYlarAi??na ulaAYtAi??AYAi?? tesbit edilmekte ve Ai??Ai??8 Azevval 923/ 24 Ekim 1517 ilA? Azevval 924/Ekim 1518 tarihleri arasAi??nda OsmanlAi?? idaresine geAi??tiAYi anlaAYAi??lmaktadAi??r.

 

 

2-Kanuni Sultan SA?leyman zamanAi?? (1521-1566)

Erzurum, mA?lki teAYkilatAi??nAi?? Kanuni Sultan SA?leyman devrinde tamamladAi??. Ai??ran ve GA?rcA?ler ile yapAi??lan savaAYlar, Erzurumai??i??u Ai??nemli bir A?s haline getirmiAY, harabe AYehir ve kalesi yeniden imar edilerek iskan edilmiAYtir. BeylerbeyliAYi merkezi haline getirilerek, beylerbeyinin ikametgahAi?? oldu.

Erzurum BeylerbeyliAYinin kuruluAYu 26 EylA?l ai??i?? 3 Ekim 1535 olarak tesbit edilmiAY ve ilk BeylerbeyiliAYine Mehmed Han( 1535-1539) Ai??tayin edilmiAYtir. Erzurum Valisi GA?rcA?lerle de mA?cadele etmiAY, Tortum boAYazAi??nAi?? geAi??erek Namruvan (Narman) Ai??nA?nde dA?AYmanAi?? yenmiAY, vadiyi takip ederek Oltu ve Penekai??i??e kadar akAi??nlarda bulunmuAYtur.

Kanuni Sultan SA?leyman, ilk Ai??ran Seferi sAi??rasAi??nda Erzurumai??i??a 5 EylA?l 1534 tarihinde gelmiAYtir.Ai?? Erzurumai??i??u gezen sultan Ai??ok harap halde olan AYehrin imarAi??nAi?? ve AYenlendirilmesi talimatAi??nAi?? verilmiAYtir.

Erzurumai??i??un ikinci beylerbeyi Ferhad PaAYaai??i??dAi??r. 1539ai??i??dan 1541ai??i??e kadar iki yAi??l mA?ddetle yAi??neticilik yapmAi??AYtAi??r. A?Ai??A?ncA? Beylerbeyi Musa PaAYa 1542 ai???de gAi??reve baAYlamAi??AY, GA?rcA?lerle Oltuai??i??da yaptAi??AYAi?? savaAYta AYehit olmuAYtur.

Safevi (Ai??ran) AzahAi?? Tahmasb, 1548ai??i??de DoAYu Anadoluai??i??yu istila ettiAYinde Pasin, HAi??nAi??s ve Erzurum bA?yA?k tehlike ile karAYAi??laAYtAi??. HAi??nAi??s ve Pasinleri yaAYmalatan Azah Tahmasb, Tercan ve Erzincan dolaylarAi??na gitti. OsmanlAi?? ordusu kuzeye doAYru ilerlemeAYe baAYladAi??. Azah Tahmasb, Erzincanai??i??da harekata son vererek A?lkesine dAi??ndA?.

1548ai??i??de Ai??ranai??i??a ikinci seferini yapan Kanuni yine Erzurumai??i??a geldi. OsmanlAi?? ordusu burada sekiz gA?n kaldAi?? ve diAYer yAi??relerden gelen kuvvetler Kanuniai??i??nin emrine girdi. Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Temmuz 1548 ai???de Kanuni,Ai?? EleAYkirt yolu ile Tebriz A?zerine yA?rA?dA?. BurayAi?? OsmanlAi?? ordusu dAi??rdA?ncA? defa ele geAi??irdi.

Kanuni Sultan SA?leyman, Nahcivan dAi??nA?AYA? tekrar Erzurumai??i??a 3 EylA?l 1554 ai???de geldi.Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Safevi Azahai??i??Ai?? Tahmasbai??i??Ai??n gAi??nderdiAYi elAi??isi KorAi??u Azahkulu, 25 EylA?l 1554 de, IlAi??ca konaAYAi??na geldi. Kanuni IlAi??caai??i??da konaklarken 26 EylA?l 1554 PerAYembe gA?nA? divanAi?? HA?mayun oldu.Ai?? Ai??ElAi??i huzura kabul ile kendisine NA?me-i HA?mA?yun tahrir olundu. BAi??ylece, Ai??aldAi??ranai??i??dan beri 40 yAi??llAi??k OsmanlAi??- Ai??ran (Safevi) savaAYlarAi??na son veren ilk yazAi??lAi?? sAi??zleAYme, IlAi??caai??i??daAi??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? 29 Azevval 961/27 EylA?l 1554 tarihinde imzalandAi??. Sultan 28 EylA?l 1554 Cumartesi gA?nA? Erzurum-IlAi??caai??i??dan, kAi??AYAi?? geAi??irmek A?zere Amasyaai??i??ya hareket etti.

Kanuni devrinde, Erzurumai??i??da bulunan dokuzuncu Beylerbeyi Ai??skender PaAYaai??i??dAi??r. 1550 ai??i?? 1553 dAi??neminde Erzurumai??i??u idare etmiAYtir. Ayas PaAYa 1553-1559 devresinde altAi?? yAi??l BeylerbeyliAYi yapmAi??AYtAi??r. Ayas PaAYanAi??n ismi Erzurumai??i??da camii ve mahalle olarak yaAYamaktadAi??r.

Kanuni Sultan SA?leymanai??i??Ai??n Ayas PaAYadan sonraki beylerbeyleri Mustafa PaAYa (1560-1561), Lala Mustafa PaAYa (1562 ai??i?? 1563), TemerrA?d Ali PaAYa (l563 -1564), Koca Sinan PaAYa (1564 ai??i?? 1565), Ali PaAYa (1565-1566) dAi??r.

 

3- II. Selim DAi??nemi (1566-1574)

Kanuni Sultan SA?leymanai??i??Ai??n 1566ai??i??da Ai??lA?mA?nden sonra, yerine II.Selim geAi??ti ve sekiz yAi??l tahtta kaldAi?? (1566-1574). Bu sA?re iAi??inde Erzurum, IlAi??caai??i??da imzalanan andlaAYmanAi??n saAYladAi??AYAi?? sulh sayesinde huzurlu bir hayat geAi??irmiAYtir.

4- III. Murad DAi??nemi (1574 -1595)

III. Murad 1574-1595 tarihleri arasAi??nda saltanat sA?rmA?AYtA?r. AynAi?? dAi??nemde Safevi AYahlarAi??, Tahmasb (1524-1576), II.Azah Ai??smail (1576-1578), Muhammed Hudabende(1578-1588) ve Abbas (1588-1629) dAi??r.

Azah Tahmasb 1576 yAi??lAi??nda Ai??lA?mA?, OsmanlAi??larAi??n dikkatini yine doAYuya Ai??evirdi. Nitekim Azah Ai??smailai??i??in saltanatAi??nAi??n ilk yAi??lAi??nda (1577), bir OsmanlAi?? kervanAi?? ZencA?nai??i??da baskAi??na uAYradAi?? ve tA?ccarlar Ai??ldA?rA?ldA?. Bu hadise hakkAi??nda gAi??rA?AYmek A?zere Erzurumai??i??dan iki Ai??avuAY gAi??nderilmiAY, ancak bu kiAYilerde katledilmiAYti. Ai??Safevilerin niyetlerinin iyi olmadAi??AYAi?? anlaAYAi??lAi??nca 1 Ocak 1578 de Lala Mustafa PaAYa, Azark SerdarAi?? tayin edildi. 2 Temmuz 1578 de IlAi??caai??i??da konaklayan Lala Mustafa PaAYa, buradan Pasinler ve SoAYanlAi?? daAYlarAi??ndan Ardahanai??i??a doAYru gitti ve 9 AAYustos 1578 de Ai??Ai??ldAi??r Zaferi kazanAi??ldAi??. 24 AAYustos 1578ai??i??de Tiflis kalesi ele geAi??irildi. Lala Mustafa PaAYa kAi??AYAi??n yaklaAYmasAi?? A?zerine Erzurumai??i??a dAi??nA?AY emrini verdi.

5 Temmuz 1579ai??i??a kadar Erzurumai??i??da ikamet eden Lala Mustafa PaAYa, Safevilerin harekete geAi??mesi halinde, Tebriz ve Aras boyunu vurmakla gAi??revlendirildi. Bu tarihlerde Erzurum ve Ai??evresindeki kalelerin tahkimi ile meAYgul olundu. 13 Temmuz 1579 ai??i?? 22 Ekim 1579 tarihleri arasAi??nda Hasan Kale, Ai??oban KAi??prA?sA?, Sanamer, Kars Kalesi tahkim edilmiAY, Tekman AYenlendirilmiAYti.

Serdar Lala Mustafa PaAYa 7 Ocak 1580ai??i??de Ai??stanbulai??i??a Ai??aAYrAi??ldAi??. Ai??Azark SerdarlAi??AYAi??na Sinan PaAYa getirildi. Temmuz 1580ai??i??de Erzurumai??i??a gelen Sinan PaAYa 13 KasAi??m 1580ai??i??ne kadar Ai??ranai??i??dan elAi??i gelir diye bekledi. Bir mA?ddet sonra da asker daAYAi??tAi??ldAi??. Sinan PaAYa Erzurumai??i??dan ayrAi??larakAi??Ai?? Ai??Ai??26 Temmuz 1581 tarihinde Ai??stanbulai??i??a gitti.

1583 yAi??lAi??nda Azark SerdarlAi??AYAi??na tayin edilen Ferhad PaAYaai??i??dan sonra Azark SerdarlAi??AYAi??na 1585 de Ai??zdemiroAYlu Osman paAYa getirildi. Erzurumai??i??dan ordusu ile hareket eden Osman PaAYa Tebrizai??i??e kadar ilerledi. Ekim 1585 tarihinde seferdeyken hastalAi??ktan dolayAi?? vefat etti. Bunun A?zerine Ferhat PaAYa tekrar AYark serdarlAi??AYAi??na atanarak 8 Nisan 1586 tarihinde Erzurumai??i??a geldi.

Safevi AzahAi?? Azah Abbas anlamsAi??z savaAYlara son vermek iAi??in elAi??isi Ali Hanai??i??Ai?? Erzurumai??i??a gAi??nderdi. 21 Mart 1591 anlaAYmasAi?? ile OsmanlAi?? Safevi savaAYlarAi?? sona erdi Erzurumai??i??un huzurlu ve sakin dAi??nemi bAi??ylece baAYlamAi??AY oldu.

Erzurum OsmanlAi?? ordularAi?? iAi??in seAi??kin ve Ai??nemli bir kAi??AYlak merkezi olduAYu gibi, ticari ehemmiyeti de artmAi??AY, Tiflis, Revan, Tebriz kervanlarAi??nAi??n uAYrak noktasAi?? olmuAYtur.Ai?? Kervanlar, OsmanlAi?? hududuna girdikten sonra gA?mrA?k muameleleri Erzurumai??i??da yapAi??lAi??r ve vergileri burada Ai??denirdi.

Azark SerdarlarAi?? ve Beylerbeyiai??i??nin makamlarAi?? da Erzurumai??i??daydAi??. Safevi savaAYlarAi??ndan dolayAi?? Erzurumai??i??un devamlAi?? tehdit altAi??nda bulunmasAi?? ve AYark seferleri sebebiyle YeniAi??eri ve Cebeciler, Erzurum ve Ai??evresinde kAi??AYlamaktaydAi??lar. Ancak bunlar ile ahali arasAi??nda zaman zaman anlaAYmazlAi??klar meydana gelmekteydi. 1591 senesinde YeniAi??eriler ile AYehir halkAi?? arasAi??nda olaylar meydana geldi. 1592 yAi??lAi??nda Erzurum ahalisinin artan AYikayetleriAi?? A?zerine Sadrazam Ferhat PaAYa, YeniAi??erilerin Ai??stanbulai??i??a dAi??nmelerini emretti.

5- III.Mehmed (1595-1603) ve I.Ahmed (1603 ai??i?? 1617)

Celali ayaklanmalarAi?? ve Ai??ran savaAYlarAi??:

 

Merkezi idarenin zayAi??flamasAi?? A?zerine Celaliler, Anadoluai??i??da olduAYu gibi Erzurum taraflarAi??nda da ahaliye zarar vermeye baAYladAi??lar. Nisan 1604ai??i??de, CaAYaloAYlu Sinan PaAYa Ai??stanbulai??i??dan Erzurumai??i??a geldi ve ovada karargA?h kurdu. PaAYanAi??n asAi??l niyeti Ai??ranai??i??a gitmekti. Orduda celali olup af edilmiAY askerler de vardAi??. Bunlar eski serkeAYliklerini terk etmedikleri gibi, fAi??rsat buldukAi??a kAi??yleri basAi??yor, ahaliye maddi ve manevi bakAi??mdan zarar veriyorlar, bununla da kalmayarak Ai??lA?m hadiselerine kalkAi??AYAi??yor ve cA?retlerini artAi??rAi??yorlardAi??. Ai??ran seferi dolayAi??sAi?? ile celali kAi??lAi??klAi?? askerler, Erzurum ovasAi??ndan ayrAi??ldAi??lar. BAi??ylece ahali baskAi??dan kurtuldu. 1608ai??i??de celaliler tekrar Erzurum ve Ai??evresinde gAi??rA?ldA?ler. Celalilerin liderlerinden Kaya ve Ai??akAi??oAYlu avanesi ile ortaya Ai??Ai??karak, bir Ai??ok insanAi??n kanAi??na girdi. Erzurum PaAYasAi?? bunlarla mA?cadele etmiAY,Ai?? A?zerlerine yA?rA?mA?AY ise de maAYlup olmuAYtur. DoAYu Anadoluai??i??daki asayiAYin Ai??nemli Ai??lAi??A?de bozulduAYu sAi??rada, Kuyucu lA?kaplAi?? Murad PaAYa, 1606ai??i??da Celalilerin baAYAi?? KalenderoAYlu Ai??Mehmedai??i??i maAYlup etti. Buda maiyetiyle birlikte Ai??ranai??i??a sAi??AYAi??ndAi?? (1608).( Kuyucu Murad PaAYa , daha sonra Erzurumai??i??da bulunmuAY ve Erzincan KapAi??ai??i??daki kendi adAi?? ile anAi??lan camiiAi?? ve hamamAi?? yaptAi??rmAi??AYtAi??r.)

6- I.Mustafa (1617 -1618), II.Osman (1618-1622), I.Mustafa (1622-1623) dAi??nemi:

Ai??ran AYahAi?? I.Abbas ( 1603-1619),Ai?? OsmanlAi??lara karAYAi?? kaybettiAYi topraklarAi?? geri almak dA?AYA?ncesiyle sulhu bozdu ve Tebrizai??i??den Pasinlere kadar bA?tA?n kasaba ve AYehirleri tahrip ettirdi. Celali isyanlarAi?? yA?zA?nden OsmanlAi?? Ordusunda yeniAi??erilerin disiplinsiz davranAi??AYlarAi??ndan dolayAi??, diAYer taraftan merkezdeki otoritersizlik, OsmanlAi??larAi??n Ai??ran karAYAi??sAi??nda kesin netice alAi??nmasAi??nAi?? Ai??nlA?yordu. YapAi??lan seferlerde hep yenilgi oldu ve bir Ai??ok kumandan ve asker AYehit edildi. Ai??Bu yenilgiler A?zerine Ai??ranlAi??larla 29 EylA?l 1619 tarihinde barAi??AY yapAi??ldAi??. Bu anlaAYmaya gAi??re, Kanuni zamanAi??nda IlAi??ca da yapAi??lan, ancak Amasya AnlaAYmasAi?? olarak kayAi??tlara geAi??en anlaAYmadaki sAi??nAi??rlar aynen kabul edilmiAY, Ahiska vilayeti OsmanlAi??lara bAi??rakAi??lmAi??AYtAi??r.

ABAZA PAAzA AYAKLANMASI

1621 den 1628 sonlarAi??na kadar Erzurumai??i??u Ai??stanbul ile karAYAi?? karAYAi??ya getiren hadise Abaza

Mehmed PaAYa hadisesidir. PaAYa 1621ai??i??de MaraAYai??i??dan Erzurum BeylerbeyiliAYine nakledildi. Erzurumai??i??a gelerek gAi??revine baAYladAi??AYAi??nda, asker ile ahali arasAi??nda sA?rtA?AYmenin mevcudiyetini hissetmiAYti. YeniAi??eriler II.Sultan Osmanai??i??Ai?? Ai??ldA?rdA?kten sonra her yerde, bilhassa Ai??stanbulai??i??da iyice azmAi??AY, iAYledikleri cinayetlerin sevinci iAi??inde kudurmuAYlardAi??.Ai??ran savaAYlarAi?? sebebiyle Erzuruma gelmiAY ve burada kalmAi??AYAi?? pek Ai??okAi?? YeniAi??eri bulunuyordu.

Abaza Mehmed PaAYa, II.sultan Osmanai??i??Ai??n tahttan indirilmesini tasvip etmemiAY, eski celalilerden olduAYu halde YeniAi??erilere karAYAi?? tavAi??r koymuAYtu. PaAYa bir gA?n KA?n, MA?dA?rga ve Gez kAi??yA?ne gezmeye gitti. KAi??y halkAi?? yeniAi??erileri paAYaya AYikayet ederek, aslAi?? astarAi?? olmayan borAi??lar yA?zA?nden bunlarAi??n elinde esir olduklarAi??nAi??, bire karAYAi?? on misli Ai??deme yaptAi??klarAi?? halde, Ai??kurtulamadAi??klarAi??nAi?? sAi??ylemiAY, tarlalarAi??mAi??zAi??, davarlarAi??mAi??zAi?? verip, onlara kAi??lelik yapAi??yoruz, bizi bunlarAi??n AYerrinden kurtar, diyerek yalvarmAi??AYlardAi??. Bu duruma Ai??ok A?zA?len PaAYa, YeniAi??erilere hitaben insanlara zarar vermemelerini, kimseye zulAi??m yapmamalarAi??nAi?? tatlAi??lAi??kla rica etmiAYti. YeniAi??erilerin sAi??z dinlemediklerini, insanlardan karAYAi?? gelenleri Ai??ldA?rA?p, evini basarak yaAYma etmeye devam ettiklerini gAi??rA?nce, burasAi??nAi?? Ai??stanbul zannetmeyin, ben hakkAi??nAi??zdan gelebilirim, tehdidinde bulunmuAYtu. Onlar ise bu tehdit karAYAi??sAi??nda iyice azmAi??AY, paAYanAi??n sarayAi??na yA?rA?mA?AYlerdi. Bu duruma hiddetlenen paAYa, kendi askerlerini ve baAYka askerleri toplayarak savaAYa hazAi??rlamAi??AY ve YeniAi??erileri yenmiAYti. Erzurum ve civarAi??nda yeniAi??eri denilen kimse kalmadAi??.

Abaza Mehmed PaAYanAi??n bu hareketi Ai??stanbulai??i??a baAY kaldAi??rma olarak yorumlandAi?? ve hoAY karAYAi??lanmadAi??. Ai??stanbul, Erzurumai??i??a gAi??nderdiAYi ferman ile PaAYaai??i??yAi?? Sivasai??i??a naklettiAYini bildirdi, ancak paAYa buna uymadAi?? ve Erzurumai??i??dan Ai??Ai??kmayarak asi durumuna geAi??ti. Erzurum merkez olmak A?zere batAi??da Ai??ankAi??rAi??, gA?neyde MaraAY, doAYuda Ahiskaai??i??ya kadar bA?tA?n DoAYu Anadoluai??i??yu egemenliAYi altAi??na aldAi??.

1621- 1628 yAi??llarAi?? arasAi??nda yedi yAi??l Erzurumai??i??u elinde tutan Abaza Mehhed PaAYa, 18 EylA?l 1628 tarihinde Sadrazam HA?srev PaAYaai??i??nAi??n Erzurumai??i??u kuAYatmasAi?? A?zerine teslim oldu. BAi??ylece Ai??stanbulai??i??da celali ilan edilmiAY olan Abaza Mehmed PaAYa meselesi, tarihi seyrini tamamlamAi??AY oluyordu.

7- IV. MURAD 1623 ai??i?? 1640) DAi??nemi:

  1. Murad, Revan Seferi esnasAi??nda Erzurumai??i??a 16 Muharrem 1045 / 2 Temmuz 1635ai??i??de gelmiAY, AYehirde altAi?? gA?n ikamet etmiAYtir. Orduda bulunan Katib Ai??elebi PadiAYahAi??n Erzurumai??i??da karAYAi??lanmasAi??nAi??n Ai??ok muhteAYem olduAYunu sAi??ylemekte ve orduda bulunduAYu on sene zarfAi??nda Erzurum istikbali gibi karAYAi??lamaya AYahit olmadAi??AYAi??nAi?? belirtmektedir.
  2. Murad Erzurumai??i??da altAi?? gA?n dinlendikten sonra 9 Temmuz 1635 gA?nA? AYehirden ayrAi??larak, Sanamer OvasAi??, SoAYanlAi?? YaylasAi??, DAi??AYkaya yolu ile Karsai??i??Ai?? AYereflendirmiAYtir.

 

8- I.Ai??brahim (1640-1628), IV.Mehmed (1648-1687), II.SA?leyman 1687-1691, II.Ahmed (1691-1695), II.Mustafa (1695-Ai??1703) III.Ahmed (1703-1730), I.Mahmud (1730-1754), III.Osman (1754-1757), III. Mustafa (1757-1774), I.Abdulhamid (1774-1789), III.Selim (1789-1808), II.Mahmud (1808-1839) dAi??nemleri:

SavaAYlar yA?zA?nden tekrar Erzurumai??i??a yerleAYtirilen YeniAi??eriler halk A?zerindeki baskAi??larAi??na yeniden baAYladAi??lar. Bir taraftan bunlarAi??n zulmA?, diAYer taraftan idarecilerin yA?klediAYi kanunsuz vergiler halkAi??n merkeze baAYvurmasAi??na yol aAi??mAi??AYtAi??r. Bunun A?zerine IV. Mehmedai??i??inAi??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? 1 Muharrem1081/ 21 MayAi??s 1670 tarihli, haksAi??z uygulamalarAi??n yasaklandAi??AYAi??na dair gAi??nderdiAYi ferman, taAYa yazdAi??rAi??larak Lala PaAYa Camiinin son cemaat yerinin saAYAi??ndaki mihrap A?zerine yazdAi??rAi??ldAi??. Bu tA?r adalet fermanlarAi??na raAYmen Erzurumai??i??da kanunsuzluAYun Ai??nA? alAi??namadAi??.

1635 tarihinden 1828 tarihine kadar geAi??en sA?rede OsmanlAi?? ai??i?? Ai??ran ve OsmanlAi?? GA?rcA? savaAYlarAi?? olmuAY ise de Erzurum sAi??nAi??r gerisinde olmasAi?? sebebi ile eskisi gibi savaAYlardan bA?yA?k Ai??lAi??A?de zarar gAi??rmedi. DoAYu-BatAi?? arasAi??ndaki ticaretin kalbi olmaya devam etti. Ai??stanbulai??i??dan gAi??revlendirilen Azark ve Ai??ran Seraskerleri de (ordu komutanAi??) Erzurum Kalesiai??i??nde oturdular. Buradan Ai??ran, GA?rcistan, Van taraflarAi??ndaki siyasi ve askeri geliAYmeleri takip ederek, bazen kendi imkanlarAi??, bazen deAi?? Ai??stanbulai??i??dan aldAi??klarAi?? talimatlara gAi??re, vuku bulan olaylara mA?dahale edip halline Ai??alAi??AYmAi??AYlardAi??r

17 haziran 1826 ai???daAi?? Ai??stanbulai??i??da Vakai??i??a-i Hayriye meydana geldi. YeniAi??eriler baAYkaldAi??rAi??nca PadiAYah II.Mahmud , ayaklanmayAi?? bA?yA?meden bastAi??rdAi??, yayAi??nladAi??AYAi?? Hatt-Ai?? HumA?yunai??i??la YeniAi??eri ocaAYAi??nAi?? kaldAi??rdAi??. Erzurumai??i??a gAi??nderilen fermanlarla yeniAi??erilerin bA?tA?n izleri silindi. Emre itaat etmeyenler idam edildi. Ahali yeniAi??erilerin yaptAi??AYAi?? zulumden kurtulmuAY oldu.

Erzurum ve Ai??evresinde XVII ve XVIII y.yAi??llarda birAi??ok eser inAYa edilmiAY,Ai?? eAYitim kurumlarAi?? oluAYturulmuAY ve AYehir kA?ltA?r merkezi olmuAYtur.

 

 

1828-1829 OSMANLI – RUS SAVAAzI

 

Rusya Ai??arai??i??Ai?? Nikola, 1 Nisan 1828ai??i??de OsmanlAi?? Devletine savaAY ilan etti. 14 Haziran 1828ai??i??de Ruslar, Balkanlar ve Kafkasya A?zerinden harekete geAi??tiler. DoAYu bAi??lgesinde Ahiska, AhAi??lkelek, Bayezid, Revan, Karsai??i??Ai?? ele geAi??irdiler.1829ai??i??da OsmanlAi?? ordusu BardAi??z-Horasan arasAi??ndaki vadide yaptAi??AYAi?? savaAYAi?? kaybederek Hasan Kaleai??i??ye Ai??ekildi. Ancak burada da tutunamayAi??p Erzurum Kalesine geldiler. Ruslar Erzurumai??i??u kuAYattAi?? ve 8 Temmuz 1829ai??i??da AYehre girdiler. Serasker ve Vali EAYinli Salih PaAYa esir dA?AYtA?. Erzurum, OsmanlAi?? YAi??netimine girdikten sonra ilk defa istilaya uAYramAi??AYtAi??r.

Ruslar, Erzurumai??i??u hareket A?stA? haline getirmeye Ai??alAi??AYAi??rken, BalkanlardaAi?? Rus ordusu OsmanlAi??lara maAYlup oldu. Bunun A?zerine 14 EylA?l 1829 tarihinde Edirne AnlaAYmasAi?? yapAi??ldAi??. Bu anlaAYma ile Erzurum ve Ai??evresi (Kars dahil) OsmanlAi?? idaresine verildi. Ruslar, Ermeni yandaAYlarAi?? ile birlikte AYehri boAYalttAi??lar. Erzurum ilk Rus istilasAi??ndan kurtulmuAY oldu. A?Ai?? aylAi??k Rus iAYgali Erzurumai??i??a bA?yA?k zararlar vermiAY, MA?slA?man nA?fusun bA?yA?k bir kAi??smAi?? baAYka yerlere gAi??Ai?? etmiAY, AYehir nA?fusu azalmAi??AYtAi??r.

 

9- ABDULMECAi??D (1839-1861) VE V.MURAD (1861-1876) DAi??NEMLERAi??:

 

Erzurum 1855 yAi??lAi??na kadar dAi??AY baskAi??ya maruz kalmadAi??, ancak eski nA?fusuna kavuAYamadAi??AYAi?? gibi ticaret de azalmAi??AY, dolayAi??sAi?? ile ekonomik canlAi??lAi??AYAi?? kaybolmuAYtu. 1853 de KAi??rAi??m savaAYAi?? baAYladAi??AYAi??nda, DoAYuda Rus tehlikesi ihtimaline karAYAi?? Erzurum Valisi Mustafa Zarif PaAYa gerekli tedbirleri aldAi??, askerin hududa sevki kararlaAYtAi??rAi??ldAi??. Karsai??i??da Veli PaAYa, Ardahanai??i??da Ali PaAYa, Bayezidai??i??de Selim PaAYa hududu korumayla gAi??revlendirildiler. 16 Haziran 1855 de Ruslar Kars A?zerine hA?cuma geAi??tiler. Ancak Karsai??i??Ai?? geAi??erek SoAYanlAi?? DaAYlarAi?? istikametine gittiler.Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??4 AAYustos 1855ai??i??de Hasan Kaleai??i??yi ele geAi??irdiler. Hasan Kaleai??i??nin dA?AYmesi, dA?AYman Ai??ncA?lerinin Deve Boynuai??i??na kadar gelmesi, Erzurumai??i??da panik havasAi?? yarattAi??. Trabzonai??i??dan takviye kuvvetlerin Erzurumai??i??a yaklaAYmasAi?? ve RuslarAi??n Sivastopolai??i??da maAYlup olmalarAi??, Rus birliklerinin Erzurumai??i??dan geri Ai??ekilerek, Kars KuAYatmasAi??na aAYAi??rlAi??k vermesine sebep olmuAYtur. RuslarAi??n bA?tA?n Ai??abalarAi??na raAYmen Karsai??i??da, baAYarAi??lAi?? bir savunma yapAi??lmAi??AY, Ruslar GA?mrA?ai??i??ye Ai??ekilmeye mecbur kalmAi??AYlardAi??. Bu olay tarihe ai???1855 Kars Zaferiai??? olarak geAi??miAYtir.

DoAYu Anadolu bAi??lgesindeki savaAY hali 30 Mart 1856ai??i??da Paris AndlaAYmasAi?? ile sona erdi. Ruslar iAYgal ettikleri bA?tA?n yerlerden Ai??ekildiler. BAi??ylece Kars ve Erzurumai??i??da huzurlu gA?nlerine geri dAi??ndA?.

3 Haziran 1859ai??i??da Erzurumai??i??da bA?yA?k bir zelzele felaketi vuku buldu. Toplam 600 kiAYinin hayatAi??nAi?? kaybettiAYi zelzelede 14621 ev, 867 dA?kkA?n tamamen yAi??kAi??ldAi??. Yirmi altAi?? cami ve mescitle altmAi??AY medrese ve mektep, altmAi??AY iki han ve hamam ya tamamen ya da kAi??smen tahrip oldu.

Erzurumai??i??da ilk telgraf hattAi?? 1864 yAi??lAi??nda Ai??ekildi ve Ai??evreyle irtibatAi?? saAYlayan yollar yapAi??lmaya baAYlandAi??.

10- II. ABDULHAMAi??D (1876- 1909) DAi??NEMAi??:

 

1877 yAi??lAi??na kadar DoAYu Anadolu bAi??lgesinde herhangi bir dAi??AY baskAi?? olmamAi??AYtAi??r. Ai??nAYA? edilen istihkam (toprak savunma hattAi??) ve tabyalar ile kapAi??lar Erzurumai??i??a yeni bir Ai??ehre kazandAi??rmAi??AYtAi??r.

1864-1870 yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Kiremitlik, KA?Ai??A?k Kiremitlik, Aziziye, Mecidiye, Surp NiAYan (SA?t NiAYan), SiviAYli, Ai??oban Dede, Dolangez, Toy, Toparlak, KaragAi??bek ve PalandAi??ken tabyalarAi?? inAYa edilmiAYtir. Keza Devre-i MuttasAi??la (bitiAYik devre)denilen, Erzurumai??i??u iAi??ine alan istihkam (toprak yA?kseltmesi)/(Toprak Tabya) yapAi??lmAi??AYtAi??. Bu toprak tabyalar Kars KapAi??ai??i??sAi??ndan baAYlar, bu gA?nkA? Ai??zel Ai??dare Misafirhanesinin bulunduAYu yere kadar mevcut Ai??evre yolunu takip eder. Burada Harput KapAi??sAi?? ile birleAYir. Harput KapAi??dan baAYlayan toprak tabyalar bu defa Devlet Su Ai??AYlerinin bulunduAYu yerin batAi??sAi??ndan (Terminal Caddesi) Ai??stanbul KapAi??ya gelir. Bu kapAi??dan baAYlayarak 50.yAi??l caddesini devam edip Kavak KapAi??sAi??na (Ardahan kapAi??) ulaAYAi??r. Buradan da doAYu istikametine giderek Aziziye TabyasAi?? ve Kars KapAi?? ile birleAYir. Bu toprak yA?kseltisinden dolayAi?? AYehre, Kars KapAi??sAi??, Harput KapAi??sAi??, Ai??stanbul KapAi??sAi??, Kavak/Ardahan KapAi??sAi??ndan girilir. ZamanAi??mAi??zda Kars KapAi?? kenarlarAi??nda bulunan toprak yA?kseltisi diAYer yerlerden kaldAi??rAi??lmAi??AYtAi??r. KapAi??lar muhafaza edilmektedir.

1877-1878 OsmanlAi??- Rus SavaAYAi?? (93 Harbi)

Rumi takvime gAi??re 1293 yAi??lAi??na rastladAi??AYAi?? iAi??in DoksanA?Ai?? Harbi olarak bilinen bu savaAY, daha Ai??nce meydana gelen OsmanlAi??ai??i??Rus savaAYlarAi?? gibi Tunaai??i??da ve DoAYu Anadoluai??i??da olmak A?zere iki cephede cereyan etti.

Rusya ile iliAYkilerin bozulduAYu zamanda Erzurumai??i??a Ahmet Muhtar PaAYa Vali olarak tayin edildi. Ahmet Muhtar PaAYa, Erzurumai??i??a geldiAYinin dAi??rdA?ncA? gA?nA?,16 Nisan 1877ai??i??de, ErkA?n-Ai?? Harbiye Reisi Ferik Fevzi ve ErkA?n-Ai?? Harb MirlivasAi?? Hasan KA?zAi??m PaAYa, BaAYkatip Mehmet Arif bey olduAYu halde Karsai??i??a hareket etti.Ai?? Ahmet Muhtar PaAYa Karsai??i??da iken 24 Nisan 1877 tarihinde Harb FermanAi?? neAYredildi. PaAYa, bu fermanAi??n askere ve ahA?liye duyurulmasAi??nAi?? emretti. Ruslar, harb ilanAi??ndan hemen sonra GA?mrA?ai??i??den harekete geAi??tiler. Ai??ArpaAi??ayai??i??Ai?? aAYarak karakollarAi?? abluka ettiler. Ruslar, Merkez kuvvetlerini Kars, sol kol kuvvetlerini Ardahan, saAY kol kuvvetlerini da Bayezid A?zerine yAi??nlendirmiAYlerdi Ruslar, ArpaAi??ayai??i??Ai?? geAi??tikten sonra batAi??ya doAYru ilerlediler. 30 Nisanai??i??da Bayezid, 16 MayAi??sai??i??da Ardahan ve 20 MayAi??sai??i??da AAYrAi??ai??i??yAi?? aldAi??lar. 5 Haziranai??i??da Karsai??i??Ai?? muhasara ettiler.

Ahmet Muhtar PaAYa, Erzurum- Kars arasAi??nda Ai??nemli bir nokta olan Zivin/ SA?ngA?taAYai??i??da Ruslara karAYAi?? savunmaya geAi??ti. 25 Haziran 1877 gA?nA? sabahAi?? Ruslar taarruza geAi??tiler. 30 Haziran 1877 gA?nA?ne kadar devam eden savaAY OsmanlAi?? Ordusunun zaferi ile sona erdi. Ruslar beklenmedik bir darbe almAi??AY ve sAi??nAi??rlarAi??na geri Ai??ekilmiAYlerdi.

Temmuz ve AAYustos ayAi??nda GA?mrA?ai??i??de noksanlarAi??nAi?? gideren ve takviye kuvvetlerle gA?Ai??lenen Rus ordusu tekrar harekete geAi??ti. Bu defaki mA?cadeleler Kars ile GA?mrA? arasAi??nda cereyan etmiAYtir. Yahniler, Gedikler ve Alaca DaAY savaAYlarAi??nAi?? kazanan Ruslar A?stA?nlA?AYA? ele geAi??irdiler. OsmanlAi?? kuvvetleri Erzurumai??i??a geri Ai??ekilme zorunda kaldAi??. 4 KasAi??mai??i??da Ruslar Deveboynuai??i??nda taarruza baAYladAi??lar. TopAi??u ateAYleriyle OsmanlAi?? Ordusunu Ai??nce merkezde, sonra kanatlarda bozguna uAYrattAi??lar. OsmanlAi?? kuvvetleri Erzurumai??i??a ve Aziziye ve Mecidiye TabyalarAi??na Ai??ekildiler.

8/9 KasAi??m 1877 gecesi (23 TeAYrin-i Evvel 1293) Rus Ordusu, TA?rkAi??e bilen birkaAi?? Ermeniai??i??nin OsmanlAi?? askeri kAi??yafeti giyerek nAi??betAi??ileri aldatmalarAi?? A?zerine, MA?dA?rge kAi??yA? tarafAi??ndan Aziziye TabyasAi??nAi?? ele geAi??irerek, tabyalarda bulunan mA?frezeyi imha etmiAYtir. Sabahleyin bu hadiseyi duyan Erzurumai??i??un kahraman halkAi??, AYehrin mA?dafaasAi??naAi?? iAYtirak edip, ai???Tabyalarda Ordusu ile bA?tA?nleAYerek Aziziye zaferiniai??? kazanmAi??AYtAi??r. Zafer, davasAi??na inanan ve bu uAYurda AYehit dA?AYen, ancak gayesine ulaAYarak istilacAi??larAi?? topraklarAi??ndan atan Ordu-millet bA?tA?nleAYmesinin en gA?zel Ai??rneAYini oluAYturmuAYtur.

Aziziyeai??i??de geriye pA?skA?rtA?len Ruslar Deveboynu hattAi??na Ai??ekildiler. KarargahlarAi?? SiviAYli (Nenehatun) kAi??yA?ydA?.

Gazi Ahmed Muhtar PaAYaai??i??nAi??n Erzurumai??i??dan ayrAi??larak Ai??stanbulai??i??a gelmesi bir telgraflaAi?? bildirildi. Bunun A?zerine PaAYa 24/25 AralAi??k 1877 gecesi yerine Ai??smail PaAYayAi?? bAi??rakarakAi?? Erzurumai??i??dan ayrAi??ldAi??.

31 Ocak 1878 tarihinde OsmanlAi?? ai??i?? Rus savaAYAi?? sona erdirildi ve Edirne mA?tarekesi yA?rA?rlA?AYe sokuldu. Bu mA?tareke ile Ordu Erzurumai??i??dan Ai??ekildi ve Rus Ordusu merasimle Erzurumai??i??a girdi.

3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos (YeAYilkAi??y) KararlarAi?? ve 13 Temmuz 1878 tarihli Berlin AndlaAYmasAi?? ile Rusya ile olan hudut belirtilmiAYtir. Buna gAi??re yeni hudut Narman, BardAi??z Ai??ayAi??, Yeni kAi??y, Karaurgan, Micingerd, KAi??se DaAYai??i??dan geAi??irilecektir. Ardahan, Kars ve Batum Ruslara terk edilmiAYtir. BA?yA?k bir felaket ile biten 1877-1878 Ai??(1293 Rumi)Ai?? yAi??lAi??nda yapAi??lan bu savaAYa halk arasAi??ndaai???93 harbiai??? denmiAYtir.

HA?kA?metin 4 AAYustos 1903 tarihinde Ai??Ai??kardAi??AYAi?? hayvanat ve AYahsi vergi kanununun halk arasAi??nda meydana getirdiAYi hoAYnutsuzluk, bA?yA?k bir ayaklanma iAi??in II. Abdulhamid muhaliflerini, Ai??ttihat ve Terakki Cemiyetini, Adem-i Merkeziyet Cemiyetini hareketlendirdi.Ai?? Ermenilerinde destek ve teAYviki ile 15 Mart 1906ai??i??da isyana dAi??nA?AYtA?. Bir yAi??l sonra 20 Mart 1907ai??i??de bazAi?? mali dA?zenlemeler yapAi??larak isyan bastAi??rAi??lmaya Ai??alAi??AYAi??ldAi??ysa da olaylarAi??n ardAi?? arkasAi?? kesilmedi. 10 Ekim 1907ai??i??de isyan hareketi bastAi??rAi??ldAi?? ve suAi??lular 25 KasAi??m 1907ai??i??de mahkemeye sevk edildiler.

Abdulhamit yAi??netimine karAYAi?? ilk baAY kaldAi??rAi??AY ve II. MeAYrutiyetai??i??i ilA?n teAYebbA?slerinin baAYlangAi??cAi?? sayAi??lan bu hareket Erzurumai??i??u sarstAi??AYAi?? gibi, JAi??n TA?rklerin takip ettiAYi yanlAi??AY politikalar yA?zA?nden Erzurum, Ermeni tedhiAY Ai??rgA?tlerinin merkezi haline geldi. TaAYnaksutyun adlAi?? Ermeni tedhiAY Ai??rgA?tA? merkezini Erzurumai??i??a nakletti.

 

11- V. MEHMED REAzAD DAi??NEMAi?? (1909 ai??i?? 1918)

 

  1. DA?nya savaAYAi?? ve SarAi??kamAi??AY Yenilgisi

OsmanlAi?? donanmasAi??nAi??n Karadenizai??i??deki Rus limanlarAi??nAi?? bombalamasAi?? sonucu 29 Ekim 1914 de savaAY ilan edildi. Ai??2 KasAi??m 1914ai??i??de Ruslar sAi??nAi??rAi?? geAi??erek ilk tahkimli mevki olan Zivinai??i??e saldAi??rdAi??. Bu savaAYta Erzurum, istilacAi?? Rus Ai??arlAi??k ordusunun ilk hedefiydi. 22 AralAi??k1914ai??i??de SarAi??kamAi??AY harekatAi?? baAYlatAi??ldAi??. OsmanlAi?? ordusunun IX ve X. KolordularAi?? Oltu ve BardAi??z yAi??nA?nden ilerleyerek Ruslara bA?yA?k kayAi??plar verdirdiler. Geri Ai??ekilen Rus ordusu SarAi??kamAi??AYai??i??ta bA?yA?k yAi??AYAi??nak yaptAi??. TA?rk kolordularAi?? da SarAi??kamAi??AY ve Allahuekber daAYlarAi??nAi?? aAYarken aAYAi??r kAi??AY soAYuklarAi??ndan dolayAi?? bA?yA?k kayAi??plar vermeye baAYladAi??. 28 AralAi??kai??i??da SarAi??kamAi??AY Ai??nlerine geldiklerinde OsmanlAi?? ordusu 60000 mevcuttan 10000 e inmiAYti.Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai?? Ai??Bu askerlerinde Ruslara saldAi??rAi??ya geAi??ecek gA?cA? yoktu. Bir gA?n sonra hA?cuma geAi??ildi, az bir kuvvet SarAi??kamAi??AYai??i??a girdi ise de kAi??sa bir mA?ddet sonra Rus birliklerinin karAYAi?? saldAi??rAi??ya geAi??meleri A?zerine yenilerek teslim oldular. Geri kalan kuvvetler 5 Ocak 1915 ai???de BardAi??zai??i??a Ai??ekildiler.

 

(16 Azubat 1916 ai??i?? 12 Mart 1918) Erzurumai??i??un Ai??AYgali:

1915 yAi??lAi??nAi?? Ai??eAYitli hazAi??rlAi??k ve noksanlarAi??n tamamlanmasAi?? ile geAi??iren Ruslar, Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??AralAi??k 1915- Ocak 1916 arasAi??nda harp faaliyetlerine yeniden baAYladAi??. RuslarAi??n bir birliAYi Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??28 AralAi??k 1915 sabahAi??nda Otluai??i??nun GAi??y DaAYAi??, NorAYin kAi??yA? tepelerinden taarruza geAi??ti. TA?rk kuvvetleri, 4 Ocakai??i??da geri Ai??ekilince bu bAi??lge iAYgal edildi. Ai??lerleme devam ederek GA?rcA? BoAYazAi??- KAi??zAi??l Kilise kAi??yA? ve Bar kAi??yA? mevzilerine taarruz edildi. 9 Ocak 1916 da bu mevzileri RuslarAi?? zaptettiler.

SarAi??kamAi??AYai??i??ta III. TA?rk Ordusuna indirilen ani darbe, son derece ciddi neticeler oluAYturmuAY, malzeme ve asker bakAi??mAi??ndan bA?yA?k kayAi??plara uAYramAi??AY, kafi miktarda ikmal alamadAi??AYAi??ndan dolayAi?? moral durumu iyi deAYildi. TA?rk birlikleri 11-15 Ocak 1916 tarihleri arasAi??ndaki kanlAi?? Ai??arpAi??AYmalardan sonra geri Ai??ekilerek Erzurum hattAi??na yerleAYti. 4 Azubatai??i??ta Ruslar bA?tA?n cephelerden taarruza geAi??tiler. 15 Azubatai??i??ta savaAY devam ederken III. Ordu KomutanAi?? Mahmut KA?mil PaAYaai??i??nAi??n emriyle, Ai??AYle vakti TA?rk Ordusu Ai??ekilmeye baAYladAi?? ve Ai??stanbul KapAi??ai??i??dan Erzurumai??i??u terk etti.

16 Azubat 1916 gA?nA?, Rus KomutanAi?? General YudeniAi?? Erzurumai??i??a girerken, AYehirde kalan bir kAi??sAi??m Ai??aresiz ahalinin ve A.B.D Erzurum Konsolosuai??i??nun yer aldAi??AYAi?? heyet tarafAi??ndan Kars KapAi??sAi??ai??i??nda karAYAi??landAi??. Erzurum 16 Azubat 1916ai??i??da bAi??ylece kara gA?nlere dA?AYtA?. Ermenilerin teAYviki ile yaAYmalar, zorla yerleAYmeler ve daha nice melanetin iAYlendiAYi gA?nler baAYlamAi??AYtAi??. Ruslar, Erzurumai??i??dan sonra batAi??ya hareketi devam ettirdiler ve Refahiye DaAYlarAi??na kadar ilerleyerek III. Orduai??i??ya karAYAi?? burada durdular.

1917ai??i??de Rusya AYehirlerinde meydana gelen olaylar, Ai??arlAi??k idaresine son verdi. BolAYevikler yAi??netimi ele geAi??irdi. A?lkelerinde olan bu hadiseler A?zerine Erzincanai??i??da bulunan Rus KomutanlAi??AYAi?? mA?tareke teklifinde bulundu. Ai??ki ordu temsilcileri Erzincanai??i??da 17 AralAi??k 1917 tarihinde bir araya gelerek mA?tareke maddelerini tespit ettiler ve 18 AralAi??k 1917 de yapAi??lan sAi??zleAYme yA?rA?rlA?AYe girdi. Rus askerleri komutanlarAi??nAi?? dinlemeyerek, her AYeyi olduAYu gibi bAi??rakAi??p A?lkelerine dAi??nmeye baAYladAi??lar. Bu durumdan istifade eden Rus kumandanlarAi??ndan Ermeni komiteci Antranikai??i??in yAi??nettiAYi Ermeni askerleri, sivil Ermenileri de silahlandAi??rarak Erzurum AYehrinde ve kAi??ylerinde bA?yA?k katliama ve soykAi??rAi??ma giriAYtiler. MA?slA?manlar toplu halde imha edildikleri gibi AYehirde yakAi??lAi??p yAi??kAi??ldAi??.

12 MART 1918 Erzurumai??i??un Ai??AYgalden KurtuluAYu:

KarargahAi?? SuAYehriai??i??nde olan III. Ordu KomutanAi?? Mehmed Vehbi PaAYa, I. Kafkas Kolordusu KomutanAi?? KA?zAi??m Karabekirai??i??e harekat emrini verdi.10 Ocak 1918 de Refahiyeai??i??den hareket eden I.Kafkas Kolordusu 13 Azubat 1918ai??i??de Erzincanai??i??Ai?? kurtardAi??. 22 Azubat 1918 de Mamahatun (Tercan) alAi??ndAi??. Ai??25 Azubatai??i??ta AAYkaleai??i??den sA?ratle Erzurumai??i??a yA?rA?meye baAYladAi??. 10 Mart 1918 de Erzurum Ai??evresine gelen birlikler, 12 Mart sabahAi?? Erzurumai??i??a hA?cum ettiler. Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Halit bey idaresindeki birlikler Harput KapAi??dan, RA?AYdi Bey idaresindeki birlikler Ai??stanbul KapAi??dan, HacAi?? Hamdi ve HacAi?? Ali Efendiai??i??ler de Kavak KapAi??dan Erzurumai??i??a girerek, Ermenileri AYehirden Ai??Ai??kardAi??lar. KAi??sa sA?re iAi??erisinde bA?tA?n DoAYu Anadolu Ermenilerden temizlenmiAYti.

Erzurum iki yAi??l sA?ren kara gA?nlerinden 12 Mart 1918 ai???de kurtuldu.Ai??Ai??Ai?? Erzurum son iAYgal acAi??sAi??nAi??, 1.DA?nya SavaAYAi??nda, Rus istilasAi?? ile yaAYadAi?? ve bu kara gA?nler iki yAi??l devam etti. Erzurum, diAYer savaAYlarda gAi??rA?lmeyen insan kaybAi??nAi?? ve bA?yA?k felaketleri bu savaAYta yaAYayarak, korkunAi?? tahribata uAYradAi??. SavaAY sonunda ErzurumAi?? kA?Ai??A?k kasaba durumuna gelmiAYti. KAi??ylerin Ai??oAYu enkaz halinde ve adeta boAYtu.

 

Kolordu KomutanAi?? KA?zAi??m Karabekir, Ai??Erzurum Belediye BaAYkanlAi??AYAi??na GenAi??aAYazA?deAi?? Zakir Efendiai??i??yi, geAi??ici Erzurum ValiliAYine de Receb (Peker) Beyai??i??i tA?yin etti. Bilahare Dahiliye Nezaretinin yeni tayinleri ile mA?lki iAYler yoluna koyulmuAY, MayAi??s 1918ai??i??de, Ahmed MA?nir (Akaya) Valilik gAi??revine baAYlamAi??AYtAi??r. Erzurum KadAi??sAi?? ise HacAi?? Mehmed HurAYit (NumanoAYlu) idi.

30.Ekim.1918ai??i??de I. DA?nya SavaAYAi??ai??i??nAi?? sona erdiren Mondros MA?tarekesi Erzurumai??i??da Ermeni meselesini tekrar gA?ndeme getirdi. MA?tarekenin 24.cA? maddesi, herhangi bir karAi??AYAi??klAi??k Ai??Ai??kmasAi?? halinde Erzurumai??i??un da dahil olduAYu altAi?? vilayette itilaf devletlerine iAYgal hakkAi?? tanAi??yordu. DoAYu Anadoluai??i??da Ermeni devleti kurulmasAi?? tehlikesine karAYAi?? Erzurumai??i??da aydAi??nlar tarafAi??ndan ai???Ai??stihlA?s-Ai?? Vatanai??? adAi??yla gizli bir cemiyet kuruldu. KasAi??m 1918ai??i??de Ai??stanbulai??i??da kurulan ai???VilA?yet-i Azarkiyye MA?dA?faa-i HukAi??k-Ai?? Milliyye Cemiyetiai???nin Mart 1919ai??i??da Erzurum AYubesi aAi??Ai??ldAi??. Ai??stihlA?s-Ai?? Vatan Cemiyetine son verilerek A?yeleri bu yeni cemiyette gAi??rev aldAi??lar. (Daha geniAY bilgi iAi??in bk.Erzurum Kongresi ve Milli MA?cadelede Erzurum 1918-1923)

 

Tarihte Erzurum Ekonomisi

YukarAi??da belirtilmeye Ai??alAi??AYAi??lan Ai??eAYitli milletlerin idareleri altAi??nda geliAYen ve bA?yA?yen Erzurum mA?stahkem bir kale olarak orta Ai??aAY mA?elliflerinin ilgisini Ai??ekmiAYtir. XII ve XIII. YA?zyAi??llarda Anadoluai??i??nun en Ai??nemli ve mamur AYehirlerinden biri olan Erzurum, XIV. YA?zyAi??lda Akkoyunlu ai??i?? Karakoyunlu mA?cadelesi sAi??rasAi??nda tahrip edilmiAYtir. Nitekim 1336-1337ai??i??de Erzurumai??i??a gelen Ai??bn Batuta AYehrin Ai??ok geniAY olduAYunu, ancak bA?yA?k bir kAi??smAi??nAi??n TA?rkmenler arasAi??nda Ai??Ai??kan karAi??AYAi??klAi??klar yA?zA?nden harap bir halde bulunduAYunu belirtir. XV. YA?zyAi??lda Timurai??i??un sarayAi??na giderken Erzurumai??i??a uAYrayan Ai??spanyol seyyahAi?? ve elAi??isi Clavijo ise buranAi??n kuleli surlarla Ai??evrili, iAi?? kaleye sahip bir belde olduAYunu,Ai?? Ai??nceleri Ai??ok bA?yA?k iken AYu anda nA?fusunun fazlaAi?? kalabalAi??k olmadAi??AYAi??nAi?? yazar. OsmanlAi?? hA?kimiyetine giriAYi sAi??rasAi??nda da bu harap durumunu koruyan Erzurum, Kanuni Sultan SA?leymanai??i??Ai??n Ai??ran Seferleri sAi??rasAi??nda esaslAi?? imar faaliyetlerine kavuAYmuAY ve takip edilen iskan politikasAi?? sayesinde yirmi beAY yAi??l iAi??erisindeAi?? mamur duruma getirilmiAYtir. Daha Ai??nce Uzun Hasan Kanunu uygulanAi??rken 1540 yAi??lAi??nda halkAi??n isteAYi A?zerine yA?rA?rlA?AYe giren OsmanlAi?? Kanunu bir kAi??sAi??m uygunsuz vergileri kaldAi??rAi??nca halkAi??n gelip AYehre yerleAYmesini hAi??zlandAi??rdAi??. Erzurum XVII. YA?zyAi??lda fiziki durum ve nA?fus yAi??nA?nden geliAYmesini sA?rdA?rdA?. 1640ai??i??da Erzurumai??i??u ziyaret eden ve AYehirde yetmiAY MA?slA?man, yedi Ermeni mahallesinin bulunduAYunu kaydeden Evliya Ai??elebi (SeyahatnA?me) adlAi?? eserinde AYehirde bulunan han, hamam, cami, kilise ve ikamet yerleri hakkAi??nda geniAY bilgi vermektedir. XVIII. yA?zyAi??l baAYlarAi??ndan itibaren Ai??eAYitli zamanlarda Erzurumai??i??a gelen seyyahlar (Tournefort, J.M. Kinneir, J.Saint Martin, E.Smith, H.G.O.Dwing, H.F.B.Lynch, J.Brant,Ch.Texier, V.Cuinet ) AYehrin ekonomik durumu, fiziki durumu ve nA?fusu hakkAi??nda bilgiler vermiAYlerdir.

Erzurumai??i??un bulunduAYu yerin askeri Ai??nemi dolayAi??sAi??yla tarihi boyunca canlAi?? bir ticaret merkezi Ai??zelliAYi taAYAi??mAi??AYtAi??r. Ai??eAYitli milletlerin savaAYlarAi?? dolayAi??sAi??yla zaman zaman sarsAi??lan ekonomisi OsmanlAi?? dAi??neminde ticari canlAi??lAi??AYAi??na kavuAYmuAYtur. Ai??pek yolu A?zerinde bulunmasAi?? Ai??nemini daha da artAi??rmAi??AYtAi??r. Asya A?lkelerinden getirilen mallar Avrupa A?lkelerine buradan nakledilir, mallarAi??n AYehre giriAY ve Ai??Ai??kAi??AYlarAi??nda gA?mrA?k resmi alAi??nAi??r, demir ve bakAi??r dAi??AYAi??ndaki mallarAi??n geAi??iAYine izin verilirdi. Bu bakAi??mdan Erzurumai??i??un en Ai??nemli gelir kaynaAYAi?? transit ticaretten alAi??nan gA?mrA?k, nakliye ve depolama A?cretleriydi. Erzurum GA?mrA?AYA?ai??i??nde gAi??rev yapan Evliya Ai??elebiai??i??ye gAi??re Ai??stanbul ve Ai??zmirai??i??den sonra en iAYlek gA?mrA?k burasAi?? idi.

Erzurumai??i??da 1287 (1870) yAi??lAi??ndan itibaren 1318 (1900) yAi??lAi??na kadar onbeAY Salname (yAi??llAi??k) yayAi??nlanmAi??AYtAi??r. AyrAi??ca Anadoluai??i??da ilk Ai??Ai??kan gazete de Erzurumai??i??da neAYredilmiAYtir. 1283ai??i??te (1866) EnvA?r-Ai?? Azarkiyye adAi?? ile Ai??Ai??karAi??lan bu gazete haftalAi??k olarak basAi??lAi??p yayAi??nlanmAi??AYtAi??r.

 

 

Bibliyografya

 

H.Z.KoAYay, Erzurum ve Ai??evresinin Dip Tarihi,

A.Azerif Beygu, Erzurum Tarihi, AnAi??tlarAi??, Kitabeleri

 

 

T.AAYAi??roAYlu, Erzurum Ai??linin TarihAi??esi,

B.Darkot, Erzurum Ai??.A.

E.KA?rkAi??A?oAYlu, OrtaAi??aAYai??i??da Erzurum (V-XV.yA?zyAi??llar)

Halil Ai??nalcAi??k, MEB. Ai??Ai??.A.Erzurum Maddesi

M.H.YinanAi??, MEB. Ai??.A.Erzurum Maddesi

D.AydAi??n, Erzurum BeylerbeyiliAYi ve TeAYkilatAi??

A.Demir, Ai??slamAi??n Anadoluya GeliAYi

O.Turan, DoAYu Anadolu TA?rk Devletleri Tarihi

O.Turan, SelAi??uklular zamanAi??nda TA?rkiye

Ai??.H.KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleriyle Erzurum Tarihi

E.KonukAi??u, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum

  1. Nusret, TarihAi??e-i Erzurum

Evliya Ai??elebi, SeyahatnA?me

Mehmet Arif, BaAYAi??mAi??za Gelenler

  1. EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar
  2. H.A?nal,T.D.V. Ai??.Ansiklopedisi
  3. YuvalAi?? , T.D.V.Ai??.Ansiklopedisi

A.E.BeksaAi?? ai??i?? A.V.Ai??obanoAYlu,T.D.V. Ai??.Ansiklopedisi

M.AydAi??n,T.D.V. Ai??.Ansiklopedisi (93 harbi)

C.KA?Ai??A?k,T.D.V. Ai??.Ansiklopedisi

Tarih Yolunda Erzurum Dergileri

  1. Selvi, Milli MA?cadeleai??i??de Erzurum (1918-1923)

M.Demirel, Ai??kinci MeAYrutiyer Ai??ncesi Erzurumai??i??da Halk Hareketleri

O.Belli ai??i?? C.KA?Ai??A?k, Bir Azehir Var Yayalada Erzurum-2011

 

 

 

 

 

Yan taraf