ERZURUMai??i??UN ALDIAzI Ai??SAi??MLER

ERZURUMai??i??UN ALDIAzI Ai??SAi??MLER

M.Ai??. ki yA?zyAi??llardan zamanAi??mAi??za kadar zengin arkeolojik malzeme bize Erzurumai??i??un geAi??irdiAYi milletler hakkAi??nda malumat vermektedir. Karaz ve Pulur hAi??yA?klerinde yapAi??lan kazAi??larda ele geAi??en Ai??anak Ai??Ai??mleklerden anlaAYAi??ldAi??AYAi??na gAi??re , Ai??Erzurumai??i??un ilk bilenen halkAi?? Urartular dAi??r. Bunu Hititler, Ermeniler, Medler, Persler, Partlar, RomalAi??lar, Sasaniler, Emeviler, Abbasiler, BizanslAi??lar ve TA?rkler takip etmiAYlerdir. Tarih kaynaklarAi?? gAi??zden geAi??irildiAYinde Karintis, Karin/Garin, Karana, Karnoi Kalghak, Karnoi KaAYak gibi ayni, ancak farklAi?? yazAi??lAi??AYlar Erzurumai??i??un ilk adAi?? olmaktadAi??r. Ermenilerin ( Karnei Kalhak = Karin mintikasAi??nAi??n beldesi) dedikleri yere TA?rklerin ai???KARUNAi??LAi??ai??? dedikleri, Kitab-Ai?? Dede Korkutai??i??da bu isimle Erzurumai??i??un kastedildiAYi ifade edilmektedir.Ai?? BizanslAi??lar, M.S. 415-422 yAi??llarAi?? arasAi??nda bu bAi??lgedeki Erzenai??i??in (Karaz kAi??yA? civarAi??) gA?ney batAi??sAi??nda , doAYudan gelen saldAi??rAi??lara karAYAi?? mA?stahkem bir AYehir kurmuAYlardAi??r. Bizans ordusu komutanAi?? Anatolius bu AYehre Ai??mparatoruAi?? II.Theodosius adAi??na izafeten Theodosiopolis (Theodos AYehri) adAi??nAi?? vermiAYtir. Ai??BirAi??ok savaAYta tahrip olunan AYehir (Erzurum) 504 yAi??lAi??nda Bizans Ai??mparatoru Anastasius tarafAi??ndan yeniden tahkim ettirilmiAY ve kendi ismine izafeten Anastasiupolis denilmiAYse de, imparatorun Ai??lA?mA?nden sonra bu isimAi?? terk edilerek Theodosiopolis ismi kullanAi??lmAi??AYtAi??r. VIII. YA?z yAi??lda Anadoluai??i??ya Ai??slam fetihlerinin baAYladAi??AYAi?? sAi??ralarda Ai??Ai??slam yazarlarAi??ndan El-BelA?zurAi??, Futuhul BA?ldanai??i??da ai???Erzurum ve Ai??evresinde Bizans otoritesi oldukAi??a zayAi??flamAi??AY, hatta buradaki topraklar birkaAi?? beylik arasAi??nda bAi??lA?nmA?AYtA?. Bu beyliklerin birisinin baAYAi??nda adAi?? KALAi?? olan bir kadAi??n vardAi??. Bu kadAi??n bu beyliklerin tA?mA?nA?n A?zerinde etkisi olan Ermanyakusai??i??un kAi??zAi??ydAi??. Kali, bir AYehir yaptAi??rdAi?? ve AYehir KALAi??KALE adAi??yla anAi??lmaya baAYladAi??.ai??? demektedir. Ai??Emevi ve Abbasiler Rumca ismi kaldAi??rarak, KA?likale ismini kullandAi??lar. Taberi, Vakidi ve diAYer Ai??slam yazarlarAi?? hep bu adAi?? zikrettiler. X. AsAi??r Ai??slam coAYrafyacAi??larAi?? Kalikale AYehri hakkAi??nda Ai??malumat vererek, AYarkta ev eAYyasAi??nAi??n en mA?himi sayAi??lan Kaliai??i??nin (yani halAi??nAi??n)Ai?? burada yapAi??ldAi??AYAi??nAi?? ve adAi??nAi?? bu AYehirden aldAi??AYAi??nAi?? sAi??ylemiAYlerdir. Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Ai??Buraya mensup olan alimler de, KA?li ismini kullanmAi??AYlardAi??r. Bunlar arasAi??nda KadAi?? EbAi??ai??i??l-Asbaai??i??el KA?li, dil bilimcisi EbAi?? Ali el-KA?li zikredilebilir.

949 yAi??lAi??ndaAi?? Bizans Ai??mparatoru 7. Kostantinos ai???un ordularAi?? Erzurumai??i??a hakim olarak Ai??slam idaresine son Ai??vermiAYler ve 1071 yAi??lAi??na Ai??kadar AYehrin adAi?? Theodosiopolis olarak kullanAi??lmAi??AYtAi??r.

TheodosiopolisAi?? kalesinin kuzeybatAi??sAi??nda, Karasunun saAY tarafAi??nda kalan Artze/ Arza (Karaz) AYehri XI. yA?zyAi??l kayAi??tlarAi??na gAi??re zengin, kalabalAi??k nA?fusa sahip, kalesi olmayan yerleAYme alanAi?? olarak belirtilmektedir. Ai??SelAi??uklu SultanAi?? TuAYrul Bey kardeAYi Ai??brahim Beyi KutulmuAYAi?? ile beraber Rum bAi??lgesine gAi??nderdi. SelAi??uklular H.440 ai??i?? M. 1048 yAi??lAi??nda bAi??lgenin en zengin AYehrini ele geAi??irmiAY, kAi??ymetli madenlerden ve silahlardan oluAYan Ai??ok bA?yA?k ganimetler elde etmiAYlerdir. Azehir TA?rkler tarafAi??ndan tahrip edildiAYinden, saAY kalan AYehir halkAi?? Theodisiopolisai??i??e sAi??AYAi??nmAi??AY ve eski AYehirlerinin adAi??nAi?? da bu AYehre vermiAYlerdir. Bu durumdan sonra AYehir dAi??rt adlAi?? bir AYehir olmuAYtur. MA?slA?manlar KALAi??KALA, Ermeniler KARAi??N, Rumlar THAi??ODOSAi??OPOLAi??S, MA?lteciler (Artzn/ Arzn) ERZEN diyorlardAi??.

Ai??lk Ai??slam halifeleri zamanAi??nda fethedilen yerler arasAi??nda iki ERZENAi?? isminde AYehir vardAi??. Birisi Ai??ranai??i??da Aziraz yakAi??nAi??nda idi. Ai??kincisi Hazreti Ai??mer zamanAi??nda sulh yoluyla fethedilen Siirt ile Meyyafarikin (Silvan) arasAi??ndadAi??r. ERZEN AYehri BizanslAi??lardan alAi??ndAi??ktan sonra diAYerleriyle karAi??AYtAi??rAi??lmasAi??n diye (Rum Erzeni ) mA?nasAi??na ERZEN-Ai?? RUMAi?? denilmiAYtir. SelAi??uklular tarafAi??ndan Erzurumai??i??da basAi??lmAi??AY paralarAi??n A?zerinde AYehrin adAi?? Arzan al-Rum, ErzenA?ai??i??r-Rum, Erzen-i Rum veAi?? Erz-i RAi??m AYeklinde yazAi??lmAi??AYtAi??r ve nihayet bugA?nkA? Erzurum AYeklini almAi??AYtAi??r.

 

 

 

 

H.Z.KoAYay, Erzurum ve Ai??evresinin Dip Tarihi

B.Darkot, M.E.B. Ai??Ai??.A. Erzurum

E.KonukAi??uAi?? Azehri MA?barek Erzurum

F.KAi??rzAi??oAYlu, Dede Korkut OAYuznameleri

A.Demir, Ai??slamai??i??Ai??n Anadoluai??i??ya GeliAYi

Ai??.HakkAi?? KonyalAi??, Abideleri ve Kitabeleri Ai??le Erzurum Tarihi

E.KA?rkAi??A?oAYlu, 1998 Erzrum yAi??llAi??AYAi??

 

Yan taraf