ERZURUM KONGRESAi??

ERZURUM KONGRESAi??

A. ERZURUM AzUBESAi?? KURULUAzU, VAi??LAYET TOPLANTISI VE ERZURUM AzUBESAi?? GENEL KURULU:

  1. VilA?yA?t-Ai?? Azarkiyye MA?dafaa-i Hukuk-i Milliyye Cemiyeti Erzurum Azubesinin kuruluAYu:

Merkezi Ai??stanbulai??i??da bulunan VilA?yA?t-Ai?? Azarkiyye MA?dafaa-i Hukuk-Ai?? Milliyye Cemiyeti 4 AralAi??k 1918 tarihinde, eski valilerden Harputlu Ahmet Nedim Bey baAYkanlAi??AYAi??nda kurulmuAYtur. Bu cemiyetin amacAi??; DoAYu Anadoluai??i??nun Ermenilere verilme isteklerine karAYAi??lAi??k, bu topraklarAi??n TA?rk yurdu olduAYunu, fikri , siyasi ve ilmi aAi??Ai??dan ispat etmek, gerekirse bu uAYurda silahlAi?? mA?cadeleye giriAYmek, Ermeni mezalim ve cinayetlerine engel olmaktAi??.

Bu Cemiyetin Erzurum Azubesi, 10 Mart 1919ai??i??da Esat PaAYa Mahallesindeki Asarai??i??Ai?? Terakki Okulunai??i??da aAi??Ai??ldAi??. BaAYkanlAi??AYAi??nAi?? Raif (DinAi??) Efendiai??i??nin, sekreterliAYini Cevat (DursunoAYlu) Beyai??i??in yaptAi??AYAi?? Erzurum Azubesinin 19 kiAYilik yAi??netim kurulu vardAi??. AyrAi??ca, SA?leyman Necati (GA?neri) Beyai??i??in 5 Mart 1919ai??i??dan itibaren Ai??Ai??karmaya baAYladAi??AYAi?? Albayrak Gazetesi de cemiyetin propagandasAi??nAi?? yaparak MA?dafaa-i Milliye fikrini yaymaya Ai??alAi??AYAi??yordu. BAi??ylece Milli KurtuluAY SavaAYAi??nAi??n doAYuda ilk teAYkilatlanmasAi?? baAYlamAi??AYtAi??r. Bu teAYkilatlanma Erzurum Vilayetine o zaman baAYlAi?? olan bA?tA?n kaza ve nahiyelerde hAi??zla devam etti. Erzurumai??i??da 10 MayAi??s 1918ai??i??de Ahmet MA?nir Bey Vali olarak gAi??reve baAYlamAi??AYtAi??. Temmuz 1919ai??i??da Ai??stanbul HA?kA?metince azledilinceye kadar gAi??revini sA?rdA?rdA?AYA? sA?re iAi??erisinde Vilayet-i Azarkiyye MA?dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyetiai??i??nin Erzurum Azubesinin kuruluAY ve faaliyetlerine izin verdi. Erzurum Azubesi onun koruyucu tutumuyla, Ai??alAi??AYmalarAi??nAi?? serbestAi??e sA?rdA?rdA?.

  1. Erzurum Azubesinin Vilayet toplantAi??sAi??:

Ondokuz kiAYiden oluAYan Vilayet-i Azarkiyye MA?dafaa-i Hukuk-i Milliye Cemiyeti Erzurum Azubesi YAi??netim Kurulu, 29 MayAi??s 1919ai??i??da bir toplantAi??sAi??nda, hedefe ulaAYAi??labilmesi iAi??in, Trabzonai??i??la birlikte yedi vilayetin katAi??lAi??mAi??yla umumi bir kongre toplamaya karar verdi. Bu karar, Trabzon Muhafaza-i Hukuk-i Milliye Cemiyetiai??i??ne ve diAYer vilayetlere bir telgrafla bildirilerek, birlikte hareket etmenin zamanAi??nAi??n geldiAYini, DoAYu Anadolu ai???nun bA?tA?nlA?AYA?nA? saAYlamak iAi??in Erzurumai??i??da veya diAYer bir AYehirde toplanacak kongreye Trabzon ve diAYer vilayet delegelerinin de katAi??lmalarAi?? istendi. Trabzon Cemiyeti bu teklifi kabul ederek toplantAi??nAi??n Erzurumai??i??da yapAi??lmasAi??na, Trabzonai??i??un bu toplantAi??ya en geniAY bir AYekilde katAi??lmasAi??na karar verdi. DiAYer vilayetlerde aynAi?? AYekilde cevaplarAi??nAi?? bildirdiler.

  1. Erzurum Azubesinin Genel Kurul ToplantAi??sAi??:

AlAi??nan olumlu cevaplar A?zerine Erzurum Vilayat-Ai?? Azarkiye MA?dafaa-i Hukuk-Ai?? Milliye Cemiyeti ilk olarak kazalardaki kuruluAYlarAi?? ile birlikte bir vilayet kongresi (genel kurulu) topladAi??. Bu kongre Erzurumai??i??a baAYlAi?? sancak ve kazalardan gelen 21 delegenin katAi??lAi??mAi??yla 17 Haziran 1919ai??i??da toplanAi??p, beAY gA?nlA?k bir Ai??alAi??AYma sonunda uzun bir karar tanzim ve kabul edildi. ERZURUM KONGRESAi??NE katAi??lacak delegeler belirlendi. Bu toplantAi??da iki mesele A?zerinde Ai??nemle durulduAYu gAi??rA?lmektedir: a)- Ermeni saldAi??rAi??sAi?? karAYAi??sAi??nda, son ferdin Ai??lA?mA?ne kadar savunmak, b)- ai???OsmanlAi?? CamiasAi??ai???ndan ayrAi??lmamak iAi??in her fedA?kA?rlAi??AYAi?? gAi??ze almak. Vilayeti Azarkiye MA?dafai Hukuk-Ai?? Milliye Cemiyeti Erzurum Azubesi Vilayet Kongresine katAi??lan delegeler AYunlardAi??r: CemiyetAzubesi Reisi RA?if (DAi??NAi??) Efendi, Erzurum/Merkezai??i??den Cemiyet Katibi CevA?d (DURSUNOAzLU) Bey, Erzurum/Merkezai??i??den HA?seyin Avni ( ULAAz) Bey, Erzurum/Merkezai??i??den KA?zAi??m (YURDALAN) Bey, Erzurum/Merkezai??i??den SA?leyman NecA?ti (GA?NERAi??) Bey, Bayburt KazasAi??ai??i??ndan AlemdA?rzA?de Mehmet Tevfik (Ai??ORUH) Bey, Bayburt KazasAi??ai??i??ndan (Eski Belediye Reisi) AbdullahaAYazade ZA?hid (PEKAi??NDAAz) Efendi (1866 -1930), Yusufeli KazasAi??ai??i??ndan YaralAi??zade Ahmet (YARALI) Bey, Tortum KazasAi??ai??i??ndan UlemA?ai??i??dan Mustafa Efendi, Tortum KazasAi??ai??i??ndan EAYrA?fai??i??tan Osman Efendi, Narman KazasAi??ai??i??ndan BinbaAYAi??lAi??ktan MA?tekaid Celal Bey, Narman KazasAi??ai??i??ndan EAYrafai??i??tan NA?zAi??m AAYa, Hasankale KazasAi??ai??i??ndan (KaAYAi??zmanlAi??) HacAi??-FiruzbegzA?de Battal (EYAi??GA?N) Bey, Hasankale KazasAi??ai??i??ndan DerviAYefendizade Ahmed NecA?ti Bey, Ai??spir KazasAi??ai??i??ndan AzeyhzA?de HacAi?? Mahmud (Ai??ZTA?RK) Bey, Ai??spir KazasAi??ai??i??ndan CemA?l (ALTUNDAAz) Bey, HAi??nAi??s KazasAi??ai??i??ndan MuhyiddinbeAYzA?de (Mehmed) CelA?leddin Bey, HAi??nAi??s KazasAi??ai??i??ndan UlemA?ai??i??dan Abdulfeyyaz Efendi, KiAYAi?? KazasAi??ai??i??ndan EAYrafai??i??tan YazAi??cAi??zade Mehmed Saai??i??id (YAZICI)Bey, KiAYAi?? KazasAi??ai??i??ndan EAYrafai??i??tan MirA?veyszA?de Kahraman Sabri Efendi, AAYkale Nahiyesi Ai??Ai??ldAi??rlAi??zA?de Abdullah BeAY, AAYkale Nahiyesi SA?lihefendizA?de AzA?krAi?? Efendi

B. VAi??LAi??YAi??T-I AzARKAi??YYE KONGRESAi?? (ERZURUM KONGRESAi??)

VilayatAi?? Azarkiyye MA?dafaa-i Hukuk-Ai?? Milliye Cemiyeti Erzurum Azubesi ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti 10 Temmuz 1919ai??i??da Erzurumai??i??da bir kongre yapAi??lmasAi??nAi?? kararlaAYtAi??rmAi??AYtAi??. Erzurum Kongresi denilen bu kongreye ai???VilayA?t-Ai?? Azarkiyye Kongresiai??? de denir. Kongrenin toplanmasAi??nAi??n en Ai??nemli sebebi, 18 Ocak 1919 Paris BarAi??AY KonferansAi??nda Trabzon ve yAi??resinde Rum-Pontus, Erzurum ve yAi??resinde Ermenistan devletlerinin kurulmasAi?? Ai??abalarAi??nAi??n artmasAi??dAi??r. AyrAi??ca GA?neydoAYu Anadoluai??i??da Ai??ngilizlerin kendi himayeleri altAi??nda muhtar bir KA?rdistan kurmak iAi??in Ai??aba harcamalarAi?? da Ai??nemli Ai??lAi??A?de rol oynamAi??AYtAi??r.

Kongre Ai??alAi??AYmalarAi??na katAi??lmak A?zere Erzurumai??i??a gelen A?Ai??A?ncA? Ordu MA?fettiAYi Mustafa Kemal PaAYa, Ai??ngilizlerin baskAi??sAi?? ile gAi??revinden azledildi. O da askerlikten istifa ederek vatanAi??n kurtarAi??lmasAi?? iAi??in halkla birlikte Ai??alAi??AYacaAYAi??nAi?? bildirdi. Bu defa Ai??ngilizler kongre delege seAi??imlerini engellemeye Ai??alAi??AYtAi??lar.

Mustafa Kemal PaAYaai??i??nAi??n askerlikten istifa etmesi A?zerine 9 Temmuzai??i??da bir toplantAi?? yapan Erzurum Vilayet-i Azarkiye MA?dafaa-i Hukuk-Ai?? Milliye Cemiyeti idare heyeti, Heyet-i Faale Kurulu baAYkanlAi??AYAi??na Mustafa Kemal PaAYaai??i??yAi??, ikinci baAYkanlAi??AYAi??na ise Rauf (Orbay) Beyai??i??i getirdi ve durumu bir yazAi?? ile kendilerine bildirdi. 10 Temmuz gA?nA? Heyet-i Faale, Mustafa Kemal PaAYa baAYkanlAi??AYAi??nda toplanarak, aynAi?? gA?n aAi??Ai??lmasAi?? gereken Erzurum Kongresiai??i??ne yeterli sayAi??da delege gelemediAYi iAi??in, kongrenin MeAYrutiyetai??i??in ilan edildiAYi tarih olan 23 Temmuzai??i??a ertelenmesine karar verildi. 22 Temmuzai??i??da yazAi??lan bir tezkere ile , Erzurum Vali Vekili KadAi?? HurAYit Efendi ve diAYer memurlar, kongrenin aAi??Ai??lAi??AYAi??nda bulunmak iAi??in Sultani Mektebi bahAi??esine davet edildiler ve her kes davete icabet ederek aAi??Ai??lAi??AYta bulundular.

Sadrazam Damad Ferit PaAYa, 20 Temmuzai??i??da Erzurum Kongresiai??i??ni anayasaya aykAi??rAi?? bulduAYunu ve kongreyi dA?zenleyenlerin tutuklanmasAi?? gerektiAYini bildirin bir beyanname yayAi??mladAi??. Erzurum ValiliAYince bu beyanname duyurulmadAi??. Erzurum Kongresi, 23 Temmuz 1919 Ai??arAYamba gA?nA? yapAi??lan dualarla saat 11.de aAi??Ai??ldAi??. Hoca Raif (DinAi??) Efendi ilk Ai??nce yoklama yaptAi?? ve 56 delegenin hazAi??r bulunduAYunu aAi??Ai??kladAi?? ve aAi??Ai??lAi??AYAi?? yaptAi??. AAi??Ai??AY konuAYmasAi??ndan sonra divan baAYkanlAi??AYAi?? seAi??imine geAi??ildi. YapAi??lan gizli oylamada Mustafa Kemal PaAYa oyAi??okluAYu ile kongre baAYkanAi?? seAi??ildi. BaAYkan vekilliklerine Raif Efendi ve Trabzonlu Eyyubizade Ai??zzet Efendi, katipliklere KarakAi??se delegesi Necati Bey ve VakfAi??kebir delegesi Abdullah Hasib Efendi seAi??ildiler.

23 Temmuz ai??i?? 7 AAYustos 1919 tarihleri arasAi??nda gerek Ai??stanbul HA?kA?metiai??i??nin gerekse Ai??tilaf Devletleriai??i??nin bA?tA?n engellemelerine raAYmen toplanan Erzurum Kongresi, hafta tatili olan Cuma gA?nleri ile 30 Temmuz 1919 tarihli Mustafa Kemal PaAYa ve HA?seyin Rauf Beyai??i??in Erzurumai??i??da yakalanarak Ai??stanbulai??i??a gAi??nderilmesi hakkAi??nda Vekiller Heyetiai??i??nin tutuklama kararAi?? geldiAYi gA?n hariAi??,(bu tutuklama kararAi??nAi?? Erzurum Vali Vekili KadAi?? HurAYit Efendi ve KA?zAi??m Karabekir reddettiler) baAYta KA?zAi??m Karabekir olmak A?zere bA?tA?n mA?lki ve askeri Ai??evrelerce de desteklenen kongre Ai??alAi??AYmalarAi??na 14 gA?n devam etmiAY, bu sA?re iAi??erisinde 13 toplantAi?? yapAi??lmAi??AYtAi??r.

Erzurum Kongresinde her bAi??lgede ayrAi?? ayrAi?? kurulmuAY olan MA?dafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin bir Ai??atAi?? altAi??nda toplanmasAi?? kararlaAYtAi??rAi??ldAi?? ve tA?zA?AYA? gAi??rA?AYA?lerek kabul edildi. BAi??yleceai??? AzARKAi?? ANADOLU MA?DAFAA-Ai?? HUKUK CEMAi??YETAi??ai???nin kuruluAYu resmen tamamlanmAi??AY oldu. AyrAi??ca yapAi??lan seAi??imler sonucunda bu cemiyetin 9 kiAYiden oluAYan Heyet-i Temsiliye A?yeleri belirlendi.

7 AAYustos 1919ai??i??da, Trabzonai??i??un Aziran delegesi MA?ftA? Hasan Efendiai??i??nin maksada uygun yaptAi??AYAi?? dua ile Ai??alAi??AYmalarAi??nAi?? tamamlayan Erzurum Kongresi, aynAi?? tarihte, alAi??nan kararlarAi?? ve varAi??lan sonuAi??larAi?? on maddelik bir beyanname ile aAi??Ai??klandAi?? ve yayAi??nlandAi??.

ERZURUM KONGRESAi??ai??i??ne eski idari taksimata gAi??re AYu illerden gelen delegeler katAi??lmAi??AY olup toplam 63 delege kongreye iAYtirak etmiAYlerdir. Vilayetlere gAi??re iAYtirak eden delegeler:

  1. Erzurum Vilayeti ( Erzurum, Bayburt, AAYrAi?? vilayetleri,Yusufeli ve KiAYAi?? ilAi??eleri) : 20 kiAYi
  2. Trabzon Vilayeti (Azimdiki Trabzon, Rize, Giresun, Ordu ve GA?mA?AYhane) : 18 kiAYi
  3. Sivas Vilayeti (Azimdiki Sivas, Amasya, Tokat, Azebinkarahisar dahil) : 13 kiAYi
  4. Bitlis Vilayeti (AYimdiki Bitlis, MuAY, BingAi??l, Siirt, kAi??smen AzAi??rnak ve GenAi?? dahil ) : 4 kiAYi
  5. Van Vilayeti (AYimdiki Van ve Hakkari). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . : 2 kiAYi
  6. Erzincan SancaAYAi??/MutasarrAi??flAi??AYAi?? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . : 6 kiAYi

(Diyarbekir ve Maai??i??mAi??retA?lazAi??z/ElA?zAi??AY Vilayet delegeleri bu AYehir valilerinin mA?saade etmemeleri sebebiyle yoldan geri Ai??evrilmiAYlerdir)

Erzurum Kongresiai??i??ne katAi??lan Erzurum Vilayeti ( Azimdiki Erzurum, Bayburt, AAYrAi?? illeri ile Yusufeli ve KiAYAi?? ilAi??eleri dahil) delegeleri AYunlardAi??r:

  1. Mustafa Kemal PaAYa (ATATA?RK) ai??i?? Erzurum/Merkez KazasAi??
  2. HA?seyin Rauf (ORBEY) Erzurum/Merkez KazasAi??
  3. Mehmed Raif (DAi??NAi??) Erzurum/Merkez KazasAi??
  4. HA?seyin Avni (ULAAz) BayazAi??t SancaAYAi??
  5. AbdullahaAYazade Zahid Bey (PEKAi??NDAAz) Bayburt KazasAi??
  6. Alemdarzade Mehmet Tevfik (Ai??ORUH) Bayburt KazasAi??
  7. Ai??smail HakkAi?? (NALBANDOAzLU ) Diyadin KazasAi??
  8. Mustafa (SABUNCUOAzLU) Diyadin KazasAi??
  9. Maksud (KAPIKAYA) EleAYkirt KazasAi??
  10. Mehmet Cevat (DURSUNOAzLU) Hasankale KazasAi??
  11. Battal (EYAi??GA?N) Hasankale KazasAi??
  12. Alaeddin Bey/ PaAYazade Mehmed Celaleddin Bey – HAi??nAi??s KazasAi??
  13. Cemal (ALTUNDAAz) ai??i?? Ai??spir KazasAi??
  14. SA?leyman Necati (GA?NERAi??) ai??i?? KarakAi??se (AAYrAi??)
  15. MirA?veyszade Kahraman Sabri (YAZICI) ai??i?? KiAYAi?? KazasAi??
  16. YazAi??cAi??zade Mehmed Saai??i??id Bey ai??i?? KiAYAi?? KazasAi??
  17. Sait Bey (Ai??ZLA?TA?RK) ai??i?? Narman KazasAi??
  18. NamAi??kefendizade Ahmed MA?mtaz (ERVERDAi??) ai??i?? Tercan KazasAi??
  19. KA?zAi??m (YURDALAN) ai??i?? Tortum KazasAi??
  20. Ahmed (YARALI) ai??i?? Yusufeli (Kiskim) KazasAi??

Bibliyografya

AtatA?rk Mustafa Kemal, Nutuk Cilt I

M.Fahrettin KAi??rzAi??oAYlu, BA?tA?nA?yle Erzurum Kongresi

Zeki BaAYar, Erzurum Kongresi

SA?leyman Necati GA?neri, HatAi??ra Defteri (YayAi??na hazAi??rlayan Ali Birinci)

Cevat DursunoAYlu, Milli MA?cadelede Erzurum

Enver KonukAi??u, SelAi??uklulardan Cumhuriyete Erzurum Tarihi

Muzaffer TaAYyA?rek, Erzurum Kongresi ve I. TBMMai??i??de Erzurum Milletvekilleri

YA?cel Ai??il, Erzurum Kongresiai??i??ne KatAi??lan Delegeler

Cevdet KA?Ai??A?k, TDV Ai??slam Ansiklopedisi s.335

 

 

Yan taraf