ERZURUM COAzRAFAi?? Ai??ZELLAi??KLERAi??

ERZURUM COAzRAFAi?? Ai??ZELLAi??KLERAi??

DoAYu Anadolu bAi??lgesinde yer alan Erzurum ili, yaklaAYAi??k 40 N paraleli ile 41 E meridyeni A?zerinde bulunmaktadAi??r. DoAYudan Ardahan, Kars ve AAYrAi??, batAi??dan Erzincan ve Bayburt, kuzeyden Rize ve Artvin, gA?neyden MuAY ve BingAi??l illeriyle komAYudur.

Erzurum Ai??linin yA?zAi??lAi??A?mA? 25.066 km2. RakAi??mAi?? ortalama 1853 metredir. YA?zAi??lAi??A?mA? bakAi??mAi??ndan TA?rkiyeai??i??nin sAi??rasAi??yla Konya, Sivas ve Ankara illerinden sonra 4. BA?yA?k ili konumundadAi??r. Erzurum Ai??l topraklarAi??nAi??n Ai??oAYunluAYu, DoAYu Anadolu BAi??lgesinde, %30 luk kAi??smAi?? da (Tortum, Uzundere, Narman, Oltu, Olur, Ai??spir ve Pazaryolu) DoAYu Karadeniz BAi??lgesi sAi??nAi??rlarAi?? iAi??inde kalAi??r.

http://www.erzurumkulturturizm.gov.tr/resim/1-200845/erzurumcografyares1.jpg

Erzurum Ai??li arazisini gA?neyde Karasu-Aras DaAYlarAi??nAi??n bazAi?? daAY kA?tleleri, engebelendirmiAYtir. BunlarAi??n en Ai??nemlileri, batAi??da DumanlAi?? DaAY (2170 mt) ile baAYlayan, doAYuda Aras vadisi kenarAi??nda Azahveled DaAYAi?? ile sona eren ve uzunluAYu 120 km olan PalandAi??ken DaAYlarAi??nAi??n en yA?ksek doruAYu Erzurum AYehir merkezinin gA?neyindeki BA?yA?k Ejder tepesidir ( 3176 m.). BingAi??l DaAYlarAi??nAi??n kuzey yarAi??sAi?? da yine Erzurum Ai??li sAi??nAi??rlarAi?? iAi??inde kalmaktadAi??r.
Ai??l topraklarAi??nAi?? kuzeyden engebelendirmiAY olan daAYlarsa, DoAYu Karadeniz DaAYlarAi??dAi??r. DoAYu Karadeniz daAYlarAi?? batAi??dan doAYuya doAYru SoAYanlAi??, KAi??rklar (3359 m), GAi??lyayla (3300 m) , Tatos (VerAi??inik veya A?Ai?? tepe 3711 m.), Hunut (Ai??amlAi??yayla 3369 m), KaAi??kar(3937 m) daAY sAi??ralarAi??ndan oluAYmaktadAi??r. DoAYu Karadeniz daAYlarAi??nAi??n ikinci sAi??rasAi??nAi?? oluAYturan yA?kseltilerde Ai??l topraklarAi??nAi?? engebelendirmektedir. . Bu daAYlarAi??n baAYlAi??calarAi?? Kop (2963 m), Karahalil (2900 m.), GAi??lyurt (2500 m), Dumlu DaAYlarAi?? ( Mescit DaAYAi?? 3239 m, Dumlu DaAYAi?? 3169 m.), onlarAi??n doAYusundaki KargapazarAi?? DaAYlarAi?? ( 3288 m.) ve bir kAi??smAi?? Kars ili sAi??nAi??rlarAi?? iAi??inde kalan Allahuekber daAYlarAi??dAi??r. SAi??z konusu edilen bu kuzey ve gA?neydeki daAYlarAi??n arasAi??na, iki Ai??nemli depresyon ovasAi?? yerleAYmiAYtir. Bunlar Erzurum Kentinin de kenarAi??nda kurulmuAY olduAYu Erzurum ovasAi?? (825 km2) ve Pasin ovasAi?? (540 km2) olup, her iki ovayAi?? birbirinden, 2030 m. yA?kseklikteki Deveboynu beli ayAi??rAi??r.

Erzurum Ai??l merkezi, PalandAi??ken DaAYlarAi?? kuzey eteklerinde hafif eAYilimli yA?zeyler A?zerinde kurulmuAYtur. Azehrin yerleAYim sahasAi??nda zamanAi??n akAi??AYAi?? iAi??inde geniAYlemeler olmuAYtur. Bir taraftan gA?neyde PalandAi??ken DaAYlarAi?? eteklerindeki tepelik alanlara doAYru geniAYleyen AYehir, Ai??te yandan da kuzey-kuzeybatAi?? ve batAi??da Erzurum OvasAi?? dA?zlA?kleri A?zerinde geniAYlemektedir.

Azehrin ilk yerleAYim alanAi?? olan Erzurum Kalesi Ai??evresinde ortalama yA?kseklik 1950 m.ai??i??nin altAi??nda olduAYu halde, bu gA?n en yA?ksek yerleAYim bAi??lgesi olan Kayak yolu semtinde yA?kseklik 2050- 2100 m. kadardAi??r. Azehrin kuzeyindeki demiryolu hattAi??nAi??n alt taraflarAi??nda olan yerleAYim bAi??lgelerinde ortalama yA?kseklik 1750 ile 1800 m. dolaylarAi??ndadAi??r.

Erzurum ovasAi??nAi??n Ai??evresini oluAYturan PalandAi??ken DaAYlarAi?? (en yA?ksek noktasAi?? BA?yA?k Ejder Tepesi 3176 m.) ile Dumlu DaAYlarAi?? (en yA?ksek tepesi Dumlu DaAYAi?? 3167 m.) oluAYturmaktadAi??r. Erzurum OvasAi?? KuzeydoAYu ai??i?? GA?neybatAi?? yAi??nA?nde uzanAi??r ve gA?neybatAi??da iki kola ayrAi??lAi??r. IlAi??caai??i??dan batAi??ya uzanan ovaya Daphan, gA?neybatAi??ya uzanana da DereboAYaz- SakalAi??kesik ovasAi?? denir. IlAi??ca ai??i?? Dumlu arasAi??ndaki alana Erzurum OvasAi?? denmektedir. OvanAi??n IlAi??ca civarAi?? 1754 m.yA?kseklikte, Dumlu civarAi?? 1800 m. yA?ksekliktedir. Erzurum OvasAi??nAi??n Dumlu- IlAi??ca arasAi??ndaki eAYimi binde 7 civarAi??ndadAi??r.

Erzurumai??i??da gA?neAY Ai??AYAi??nlarAi??nAi??n yAi??l iAi??indeki geliAY aAi??Ai??larAi?? ve gA?neAYlenme sA?resi, yAi??lAi??n belli tarihlerinde deAYiAYmektedir. Meteorolojik gAi??zlemlerin 20 yAi??llAi??k ortalamalarAi??na gAi??re Erzurum ve ilAi??elerinde gA?nlA?k normal ortalama gA?neAYlenme sA?resi 7.17 saat kadardAi??r. Ortalama gA?neAYlenme sA?resinin aylara gAi??re seyri incelendiAYinde, en kAi??sa olduAYu devrenin 3.20 saat ile Ocak-AralAi??k aylarAi?? olduAYu anlaAYAi??lmaktadAi??r. En uzun olduAYu devre ise 11.39 saat Temmuz ve 11.09 saat ile AAYustos aylarAi??dAi??r.

Ai??l arazisinin bA?yA?k Ai??oAYunluAYunda, karasal iklim Ai??zellikleri egemendir. KAi??AYlar uzun ve sert, yazlar kAi??sa ve sAi??cak geAi??er. Ai??l topraklarAi??nAi??n kuzey kesimlerinde, yA?ksekliAYi yaklaAYAi??k 1000 ila 1500 metrelere inen vadi iAi??leriyle Ai??ukur sahalarda iklim, bA?yA?k Ai??lAi??A?de sertliAYini yitirir.

Erzurum Ai??linde yAi??llAi??k ortalama yaAYAi??AY 452 mm. civarAi??ndadAi??r. YaAYAi??AYlAi?? gA?n sayAi??sAi?? 120.4 dA?r. YaAYAi??AYAi??n A?Ai??te biri (%36) ilkbahar mevsiminde yaAYmaktadAi??r. En az yaAYAi??AY kAi??AY devresinde dA?AYer. Kar en erken 20 Ekimai??i??de yaAYmaya baAYlar. Kar yaAYAi??AYlAi?? gA?n sayAi??sAi?? 50ai??i??dir. BAi??lge yAi??llAi??k ortalama 116 gA?n karla Ai??rtA?lA?dA?r. YAi??llAi??k nisbi nem ortalamasAi?? %63 civarAi??nda olup en dA?AYA?k nem oranAi?? %46 ile AAYustos ayAi??dAi??r. Erzurumai??i??un hakim rA?zgar yAi??nA? gA?neybatAi?? ve gA?ney doAYudur. En hAi??zlAi?? esen rA?zgarlar gA?ney ve gA?ney batAi?? yAi??nA?nden eser ve hAi??zAi?? 20 m/sn.yi aAYmaktadAi??r. SAi??rasAi??yla en fazla esen rA?zgarlar Lodos, KeAYiAYleme, KAi??ble, Poyraz ve YAi??ldAi??z yAi??nlerindedir.

Erzurum Ai??linde yAi??llAi??k sAi??caklAi??k ortalamasAi?? 6 derece kadardAi??r. En sAi??cak ay AAYustos olup sAi??caklAi??k ortalamasAi?? 26 derecedir. SAi??caklAi??AYAi??n 0 derece altAi??nda olduAYu, diAYer bir ifade ile ortalama donlu gA?n sayAi??sAi?? 153 gA?ndA?r. YAi??lAi??n en soAYuk ay ortalamasAi??, -8.6 C, en sAi??cak ay ortalamasAi?? 19.6 C, en dA?AYA?k sAi??caklAi??k -35 C ve en yA?ksek sAi??caklAi??k ise, 35 C olarak Ai??lAi??A?lmA?AYtA?r.

Erzurum Ai??linde egemen doAYal bitki Ai??rtA?sA?, step formasyonudur. Orman Ai??rtA?sA?, pek yaygAi??n deAYildir. Bu Ai??rtA?nA?n alt sAi??nAi??rAi??, 1900-2000 metrelerde baAYlamakta ve A?st sAi??nAi??r, 2400 metrelerde son bulmaktadAi??r. BaAYlAi??ca orman Ai??rtA?sA? alanlarAi??, Ai??spir, Oltu, Olur ve Azenkaya ilAi??elerindeki sarAi??Ai??am ve meAYe ormanlarAi??yla, Erzincan-AAYkale sAi??nAi??rlarAi??nda rastlanan meAYe ormanlarAi??dAi??r. Ai??l arazisinin % 60ai??i?? tan biraz fazlasAi?? steplerle kaplAi??dAi??r. Bu doAYal bitki Ai??rtA?sA?, yer yer keven topluluklarAi??yla verimsiz hale gelse de, geniAY alanlarda mera hayvancAi??lAi??AYAi??na uygun verimli Ai??ayAi??rlAi??klar durumundadAi??r.
Ai??l topraklarAi??nAi??n doAYu kesimindeki dereleri Aras IrmaAYAi?? ile Murat IrmaAYAi?? toplar. BatAi?? kesimi sularAi??nAi?? Karasu, kuzey kesimininkini ise Ai??oruh Ai??rmaAYAi?? toplar.
Ai??lde doAYal gAi??ller azdAi??r. Yapay gAi??ller ise, yeni yeni oluAYmaktadAi??r. Ai??lin en Ai??nemli doAYal gAi??lA?, Tortum Ai??ayAi?? A?zerinde oluAYmuAY, bir heyelan-sed gAi??lA? olan, Tortum gAi??lA?dA?r. Uzundere ilAi??esi yAi??netim sAi??nAi??rlarAi?? iAi??inde olan Tortum gAi??lA?nA?n alanAi?? yaklaAYAi??k 8 kmA? kadardAi??r. Bu gAi??l, kuzey batAi??da yer alan Kemerli daAYAi??ndan heyelan yoluyla kayan kA?tlelerin, Tortum Ai??ayAi??nAi??n yataAYAi??nAi?? tAi??kamasAi?? yoluyla oluAYmuAYtur. Bu nedenle Ai??ayAi??n eski yataAYAi?? deAYiAYmiAY ve Ai??nA?nde yA?ksekliAYi 48 metreyi bulan A?nlA? doAYa harikasAi?? Tortum (Uzundere) Ai??aAYlayanAi?? oluAYmuAYtur. Yapay gAi??ller arasAi??nda SerAi??eme Ai??ayAi?? A?zerinde yer alan Kuzgun barajAi?? (10.3 kmA?), Lezgi suyu A?zerindeki PalandAi??ken GAi??leti (22 kmA?), Aras Ai??rmaAYAi?? A?zerinde SAi??ylemez barajAi?? (14.2 kmA?) sayAi??labilir.


Bibliyografya

H.DoAYanay, Erzurumai??i??un CoAYrafi Ai??zellikleri (Azehri MA?barek Erzurum) ai??i?? 1989

Erzurum Ai??l Turizm Rehberi 2002

 

Yan taraf